Achtergrond Aardgas

Van het aardgas af met behulp van elektriciteit die wordt opgewekt met... aardgas

We moeten af van het Groningse gas, allemaal aan de warmtepomp! Maar waar gaat de benodigde elektriciteit vandaan komen? Een mogelijk antwoord is, ironisch genoeg, aardgas.

Elektriciteitscentrale in Amsterdam. Foto Joost van den Broek

sluit de elektrische auto aan op de laadpaal, wandelt uw met warmtepomp verwarmde woning binnen en zet een pan pasta op de inductieplaat. Verderop puft een fabriek wolkjes pure waterdamp – hij draait immers op waterstof, gemaakt met elektriciteit. Zo moet de gasloze toekomst er voor veel mensen gaan uitzien. Nederland gaat elektrificeren.

De regering wil al in 2030 van het ­Groningse gas af en streeft er volgens de vorige week gepresenteerde Klimaatwet naar om 49 procent minder broeikasgassen uit te stoten dan in 1990. In 2050 moet dat zelfs 95 procent minder zijn. Elektriciteit is het belangrijkste alternatief voor fossiele brandstoffen.

Dat terwijl de belangrijkste vormen van stroomopwekking juist verdwijnen. Zo zijn kolencentrales vanaf 2030 verboden in Nederland. Ook van kernenergie wil de regering af. Leuk, die warmtepompen, maar waar gaat al die elektriciteit vandaan komen?

Komt uw stroom straks uit gas?

Uit hernieuwbare energiebronnen, natuurlijk. Met name zon en wind. Maar volgen we de huidige plannen van de overheid, dan mislukt dit, zegt Machiel Mulder, hoogleraar energiemarktregulering aan de Universiteit van Groningen. In dat geval zal veel van de elektriciteit die nodig is om van het aardgas af te komen worden opgewekt met, jawel, aardgas.

Hij baseert zich op de modelstudie naar de elektrificatie van woningen en vervoer die hij uitvoerde met hoogleraar micro-economie Jose Moraga van de Amsterdamse Vrije Universiteit, op verzoek van de Brusselse denktank CERRE. Op basis van de feitelijke beleidsplannen, de huidige consumptie en opwekking van energie en aannames over de toename in huizen en voertuigen, stelden ze drie toekomstscenario’s op. Die variëren van beperkte tot verregaande elektrificatie. De onderzoekers nemen aan dat gascentrales tekorten aan duurzame energie aanvullen, aangezien gas relatief de schoonste fossiele brandstof is en de overheid af wil van kernenergie.

In alle drie de scenario’s stijgt de gasvraag tot 2030 en ook de decennia erna speelt (geïmporteerd) aardgas een hoofdrol in de elektriciteitsopwekking. Vooral op momenten dat het aanbod van duurzame energie laag is en de vraag juist hoog – neem een windstille, bewolkte winterdag – blijft het onmisbaar, verwachten de onderzoekers. Gevolg: in 2050 wordt bij volledige elektrificatie ongeveer 50 procent minder CO2 uitgestoten dan in 1990. Een deel van het broeikasgas kan mogelijk worden afgevangen, maar het reductiestreven van 95 procent is ver weg.

Dan beperkt de studie zich nog tot wegtransport en woningen. Ook de industrie en andere vormen van vervoer en bebouwing, neem vliegverkeer of ziekenhuizen, zullen naar verwachting meer elektriciteit gebruiken. ‘Eigenlijk is de studie dus een onderschatting van de problematiek’, aldus Mulder. ‘Voor ik aan deze studie begon had ik niet verwacht dat we nog zo lang zo veel gas nodig zouden hebben. De huidige beleidsambities op gebied van duurzaamheid zijn onvoldoende om ervan af te stappen.’

Een terechte waarschuwing, vindt René Peters, directeur gastechnologie bij onderzoekscentrum TNO. Volgens hem bestaat het risico dat de stroomvraag door alle duurzame ambities harder groeit dan we windmolens en zonnepanelen plaatsen. ‘Voor je het weet geven we de duurzame elektriciteit drie keer uit.’ En dan zit er weinig anders op dan flink gas bijstoken.

Machiel Mulder: ‘Ik had niet verwacht dat we nog zo lang zo veel gas nodig zouden hebben.’ Mach Foto -

Of toch gewoon uit windmolens?

Wel zijn tekorten aan duurzame stroom volgens Peters best op andere manieren op te vangen dan alleen met aardgas, zoals verondersteld in de scenario's van Mulder en Moraga. Door, wanneer mogelijk, energie uit te wisselen met buurlanden bijvoorbeeld. Of door elektriciteitsoverschotten in waterstof op te slaan en deze tijdens tekorten weer in te zetten. ‘Nu is dat te duur', zegt Peters. 'Maar er ligt veel focus op schaalvergroting en standaardisering van de technologie. De leveranciers denken dat ze de kosten van waterstofproductie met elektriciteit met een factor drie kunnen verlagen.’ Het is dan wel de vraag of er voldoende overschotten beschikbaar komen.

In het onderzoek ontbreekt hiernaast de mogelijkheid om energievraag en - aanbod beter op elkaar af te stemmen, vervolgt Peters. Door de wasmachine alleen aan te zetten tijdens productiepieken. Of door koelhuizen op die momenten harder te laten koelen dan nodig, zodat ze het tijdens de dalen uit kunnen zingen zonder stroomverbruik.

Ondertussen onderhandelt een breed spectrum aan partijen, van energiebedrijven tot milieuorganisaties, over een Nederlands Klimaatakkoord. Naar verwachting zal dit ambitieuzer duurzaamheidsbeleid opleveren. Daarin moeten elektrificatie en de ontwikkeling van duurzame energie gelijke tred houden, vindt Paul Koutstaal van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). ‘Anders moet je inderdaad terugvallen op niet-duurzame bronnen.’

Volgens hem is het ‘onvermijdelijk’ dat aardgas voorlopig deel uitmaakt van de energiemix, op de lange termijn mogelijk in combinatie met CO2-afvang. Maar uit verschillende studies, onder meer van PBL en ECN, blijkt dat het aandeel van gas prima te beperken valt. Mits er voldoende windmolens en zonnepanelen bijkomen en het energiesysteem van de toekomst flexibel genoeg is om met de wisselvalligheid van wind en zon om te gaan, aldus Koutstaal.

‘Als we over de toekomst praten, dan moeten we van het aardgas af’, stelt John Grin, hoogleraar systeeminnovatie aan de Universiteit van Amsterdam. Vanzelf zal het niet gaan, maar wat hem betreft zijn er mogelijkheden genoeg om dit voor elkaar te krijgen. Zo meent hij dat alle opgeleverde nieuwbouw eigenlijk energieneutraal, nee, zelfs een energiebron moet worden. ‘Dat gaat ver voorbij een paar zonnepanelen op het dak.’ Hij voorspelt een grote toekomst voor in bebouwing geïntegreerde zonnecellen. ‘Als ik rondfiets zie ik op pleinen, gevels en daken kolossale oppervlakken die energie kunnen opwekken.’

Dit is niet de eerste transitie die we succesvol doorliepen, zegt hij. Neem de razendsnelle landbouwintensivering die plaatsvond na de Tweede Wereldoorlog. ‘Niemand had gedacht dat zoiets in 25 jaar zou lukken.’

Netbeheerders bereiden zich voor op elektrificatie

Zowel het toenemende stroomverbruik als de instabiliteit van duurzame energiebronnen stelt de beheerders van elektriciteitsnetten voor uitdagingen. Enexis bestudeert de wisselende aanvoer van windmolens en zonnepanelen en praat met gemeenten en woningbouwers over hun energieplannen, vertelt Han Slootweg, directeur netstrategie bij de netbeheerder. Zo kan het de juiste investeringen op het juiste moment doen. Die hangen ook af van de verwachtingen van de samenleving. Moet het net continu in staat zijn om alle elektrische auto’s tegelijk op te laden terwijl heel Nederland staat te koken? Of accepteren we het als dit niet zomaar kan, om vraag en aanbod op elkaar af te stemmen? Slootweg: ‘Alles kan. De vraag is wat het kost en of wij dat er voor over hebben.’

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.