analyse

Van crisisangst naar oververhitting: waar eindigt de dollemansrit van de pandemie-economie?

Drukte in een winkelstraat in Eindhoven op de voorlopig laatste koopavond afgelopen donderdag.  Beeld ANP
Drukte in een winkelstraat in Eindhoven op de voorlopig laatste koopavond afgelopen donderdag.Beeld ANP

Na een korte, hevige coronakrimp zit de Nederlandse economie voor het eerst boven het niveau van vóór de pandemie, maakte het CBS dinsdag bekend. Maar de tekorten nemen toe en de prijzen lopen op. Voorbode van een grote klap?

Koen Haegens

Van lege schappen geen spoor in speelgoedwinkel ’t Holtschöpke, op een steenworp afstand van de Maas. Zoals meestal in het weekeinde zijn het vooral Duitsers die door de winkelstraten van Venlo sloffen. Binnen liggen de handpoppen, houten knikkerbanen en verkleedkleren hoog opgetast. Maar vraag eigenaar Sandra ernaar en je hoort een heel ander verhaal.

‘Poppen, puzzels: er heerst een tekort aan van alles’, vertelt ze van achter de toonbank. ‘Dat zie je misschien niet, maar we moeten heel creatief zijn om het aanbod op peil te houden.’ Door het razendsnelle economische herstel is er nu schaarste, van onderdelen van kinderfietsjes tot verpakkingskarton. Met de feestdagen in aantocht maakt ook deze winkelier zich zorgen. ‘Het is elke dag weer een verrassing wat er onze kant op komt. Als ik iets zie bij een leverancier, bestel ik het meteen. Maar een deel van de spullen zal pas volgend jaar aankomen. Onze folder heeft trouwens ook vertraging.’

Banenrecord

Het is het verhaal van de pandemie-economie in een notendop. De angst voor een langdurige, diepe crisis heeft plaatsgemaakt voor onstuimige groei. Dinsdagochtend kwam het Centraal Bureau voor de Statistiek opnieuw met spectaculaire cijfers. Het bbp is in het derde kwartaal met 5 procent gegroeid ten opzichte van dezelfde periode vorig jaar. ‘Nederland zit voor het eerst weer duidelijk boven het niveau van vóór corona’, meldt hoofdeconoom Peter Hein van Mulligen.

Vooral huishoudens laten het geld rollen. Hun bestedingen stegen tussen juli en september met bijna 4 procent. Dankzij het opschorten van de contactbeperkende maatregelen gaven mensen meer uit aan onder meer cultuur, vervoer, kleding en buiten de deur eten en drinken.

Waar begin vorig jaar nog voor massawerkloosheid werd gewaarschuwd, vestigt de arbeidsmarkt nu het ene na het andere record. Het aantal banen nam het vorige kwartaal toe met 162 duizend. Voor het eerst in de Nederlandse geschiedenis kwam het totaal daarmee uit boven de 11 miljoen.

Aluminiumfabriek Aldel in Delfzijl heeft de productie stilgelegd vanwege de hoge gasprijs. Beeld HH
Aluminiumfabriek Aldel in Delfzijl heeft de productie stilgelegd vanwege de hoge gasprijs.Beeld HH

Oververhitting

Gek genoeg leidt die economische jubelstemming tot nieuwe problemen. Dit keer is het niet het virus, maar oververhitting die bedrijven knarsend en piepend tot stilstand dwingt. Cafébazen sluiten de deuren door tekort aan personeel. Vorige week zette Feyenoord een punt achter de plannen voor een nieuw stadion. Officiële reden: de fors gestegen kosten van bouwmaterialen. VDL Nedcar moest al meerdere keren de productie stilleggen door een gebrek aan chips. Bij aluminiumfabriek Aldel en zinkbedrijf Nyrstar is de hoge gasprijs de boosdoener.

De dieperliggende oorzaak moet aan het begin van de coronacrisis gezocht worden. Fabrieken schroefden – soms uit voorzorg, soms gedwongen door overheidsbeleid – hun productie terug. Energiebedrijven boorden minder gas. Containerschepen lagen werkloos in de havens. De gevreesde depressie bleef uit en nu schiet de vraag de lucht in. Het aanbod kan het niet bijbenen.

De tekorten worden volgens onderzoekers van de Bank voor Internationale Betalingen verergerd doordat geschrokken ondernemers massaal buffers aanleggen. Gevolg: stijgende prijzen. De Amerikaanse inflatie bedraagt 6,2 procent, de hoogste stand in drie decennia. In Nederland is dat 3,4 procent. Sommige huishoudens zien hun maandelijkse energierekening zelfs verdubbelen.

Marcel Timmer, hoogleraar economische groei en ontwikkeling aan de Rijksuniversiteit Groningen, spreekt van een ‘zweepeffect’. Dat ontstaat door de lange, fragiele handelsketens waarop de mondiale economie steunt. ‘Een rukje aan het begin van de zweep leidt tot een grote slinger aan het einde. Door just-in-time productie leidt een kleine schok in Azië tot turbulentie in Nederland.’

Vrachtschepen in de haven van Hongkong. De prijs van containervervoer steeg opeens sterk.  Beeld Getty
Vrachtschepen in de haven van Hongkong. De prijs van containervervoer steeg opeens sterk.Beeld Getty

Oostblok

Het is alsof Nederland sinds anderhalf jaar een snelcursus economie volgt. Alle mogelijke fenomenen zijn in no time voorbijgekomen: van angst voor deflatie tot hoge inflatie. Van depressie en krimp naar een hausse met recordgroei.

Hoe die nieuwe werkelijkheid te karakteriseren? Sommige economen spreken al van een ‘tekorteconomie’. Een ongelukkige term, vindt Timmer. ‘Bij tekorten denk ik aan de landen in het Oostblok vroeger. Eerste levensbehoeften, zoals voedsel en medicijnen, zijn dan niet leverbaar. In een markteconomie als Nederland is alles gewoon verkrijgbaar. Zolang je er maar voor wilt betalen. Ik zou dus zeggen: bewaar dat woord tekorteconomie voor echt urgente crisissituaties. Niet als er een keer te weinig kerstslingers in de winkels liggen.’

Zijn Groningse collega Dirk Bezemer, hoogleraar economie, is het daarmee eens. ‘De tekorten in het Oostblok waren chronisch. Dit niet.’ Onze omgang met die tijdelijke schaarste kan in zijn ogen wel een aardige vingeroefening zijn voor het echte, permanente consuminderen dat nodig is om de opwarming van de aarde binnen de perken te houden. Bezemer: ‘Het is toch belachelijk hoeveel we consumeren in Nederland? Als dat minder wordt, is dat alleen maar goed voor het klimaat. Die 2 graden halen we echt niet met groene groei, met steeds meer produceren, consumeren en dus CO2 uitstoten.’

Loon-prijsspiraal

Voor wat er op dit moment gaande is, is ‘achtbaaneconomie’ wellicht een beter woord. Zo’n grillig patroon is zichtbaar bij scheepscontainers, hout en gas. Na een steile opmars zijn de prijzen de afgelopen tijd weer enigszins gedaald. Maar een terugkeer van de contactbeperkende maatregelen – in Nederland of in Azië – kan zomaar nieuwe pieken en dalen teweegbrengen. Dat heeft veel weg van een ongeduldige file. Automobilisten moeten abrupt remmen, waarna ze keihard optrekken, om even later weer stil te staan en opnieuw gas te geven.

Het wordt spannend om te zien waar die dolle rit zal eindigen. Net als Bezemer en Timmer verwacht hoofdeconoom Sandra Phlippen van ABN Amro dat de situatie in de loop van 2022 stabiliseert. Al zijn er ook andere scenario’s denkbaar. Phlippen: ‘De mondialisering was al voor corona over haar hoogtepunt heen. Handelsketens zijn kwetsbaar gebleken. Bedrijven kunnen daarop reageren door in Polen te produceren in plaats van in China. Door meerdere toeleveranciers achter de hand te hebben, of door grotere voorraden aan te leggen. Maar al die maatregelen kosten geld en drijven dus prijzen op.’

Dat hoeft niet per se slecht te zijn, vindt econoom Marcel Timmer. Hij wijst op het officiële inflatiedoel van de Europese Centrale Bank (ECB) van 2 procent. Dat wordt al jaren niet gehaald. ‘Natuurlijk moet het niet uit de hand lopen. Maar let op: driekwart van de toegevoegde waarde in het Nederlandse bedrijfsleven bestaat uit lonen. Daar moet je dus op letten als het om inflatie gaat. En voor een spiraal van stijgende lonen en prijzen zie ik, gezien de cao’s die nu worden afgesloten, echt geen aanwijzingen.’

‘Niet hamsteren’

Centrale bankiers moeten duimen dat het zo blijft. De Federal Reserve in de Verenigde Staten pompte tijdens de pandemie honderden miljarden dollars in de economie door schulden op te kopen. Dat beleid wordt afgebouwd. De Europese Centrale Bank twijfelt hier nog over. Komende maand volgt een cruciale vergadering, maar een renteverhoging zit er in elk geval nog niet in. Het zou de zwakkere eurolanden, zoals Italië, in verlegenheid brengen. Zonder goedkoop geld zien zij de kosten van hun torenhoge staatsschulden hard oplopen.

Regeringsleiders verleggen ondertussen stilletjes hun koers. Ging het er eerst om de economie te reanimeren, nu is inflatie intomen het devies. De Amerikaanse president Biden gaf onlangs toe dat ‘alles meer kost, van benzine tot brood’ en beloofde actie. Ook rond de Nederlandse kabinetsformatie wordt weinig meer vernomen van de aanvankelijke plannen voor miljardeninvesteringen.

En de consument, wat kan die doen? ‘Een economie met tekorten is vatbaar voor hamsteren’, zegt Phlippen van ABN Amro. ‘Als mensen het gevoel hebben dat ergens gebrek aan is, gaan ze het willen.’ Haar advies: staar je niet blind op de dreigende schaarste rond de feestdagen. ‘Laat je niet leiden door die intuïtieve neiging, maar bedenk: wat heb ik écht nodig? Het is uiteindelijk ook een kwestie van onze eigen verwachtingen over tekorten, en de daarmee samenhangende prijsstijging, die bepaalt of de huidige situatie uit de hand zal lopen.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden