Van burger tot bankier is geen fluitje van een cent

Analyse nieuwe banken

De financiële crisis heeft gewone burgers geïnspireerd het heft in eigen hand te nemen. Maar de obstakels voor doe-het-zelfbankiers blijken groot.

Ronald Bernard van de Blije B Beeld Marlena Waldthausen

Ze zijn diep gefrustreerd over de bestaande banken. Zonder uitzondering noemen ze de financiële crisis als een sleutelmoment in hun bewustwording. En allemaal namen ze die doorslaggevende beslissing.

Dan doen we het zélf wel.

Burgers die het heft in handen nemen en een eigen bank oprichten: ze bestaan. Zoals Ronald Bernard. Onder het motto 'baas in eigen bank' nam de zelfstandig ondernemer samen met geestverwanten enkele jaren terug het initiatief tot de Blije B. Voluit staat dat voor Blije Bank, maar die titel is na ingrijpen van De Nederlandsche Bank (DNB) geschrapt.

Als het aan de doe-het-zelfbankiers ligt, gaat het hele systeem op de schop. In tegenstelling tot de bestaande kredietinstellingen, ook het idealistische Triodos, is rente taboe bij de Blije B. Dat wordt niet duurzaam gevonden en de wortel van veel kwaad. Het moet daarnaast een 'volreservebank' worden - zij zal nooit meer geld uitlenen dan er in kas is. Zelfs in een nieuwe munt wordt voorzien: de URA.

Het eigenlijke doel strekt nóg verder, vertelt Bernard enthousiast. Hij mikt op een ware 'bewustzijnsverandering'. 'Ruim 5000 bewuste mensen in vier landen zijn al verbonden aan ons initiatief', stelt hij. Nu nog het vereiste startkapitaal van 1,2 tot 1,5 miljoen euro bij elkaar brengen. Bernard twijfelt er geen moment aan of dat gaat lukken. 'Met een beetje mazzel' verwacht hij dit jaar nog de felbegeerde bankvergunning aan te kunnen vragen.

Coöperatieve bank

Met afstand het grootste burgerinitiatief in de lage landen is NewB. Het idee voor de Belgische coöperatieve bank ontstond al snel na het uitbreken van de financiële crisis in 2008. Die trof België nog harder dan Nederland. Alle vier de grote banken wankelden. Het aan hen toevertrouwde geld - ruim 80 procent van alle deposito's - kwam in gevaar.

Tijd om het roer om te gooien, vonden de bedenkers van NewB. De hoeveelheid steun die zij sindsdien hebben vergaard, is indrukwekkend: meer dan 50 duizend leden, plus 145 ngo's met op hun beurt een achterban van 5 miljoen Belgen. Samen met drie grotere investeerders hebben al deze sympathisanten op dit moment dik 15 miljoen euro bijeengebracht. Dat is veel geld, maar nog lang niet genoeg, benadrukt bestuurslid Dirk Coeckelbergh. 'Wij denken 30 tot 35 miljoen euro nodig te hebben om te kunnen starten.' Coeckelbergh heeft er alle vertrouwen in dat dit gaat lukken, maar lastig is het wel. Zeker voor een ideëel initiatief. 'Bij ons geldt: één mens, één stem. Of je nou 20 of 1000 euro inbrengt. Dat vinden grote, kapitalistische investeerders natuurlijk niet prettig.'

En geld is niet het enige probleem, legt hij uit. 'Na de crisis is net als in alle Europese landen ook in België de regelgeving fors verscherpt. Zo moeten we voor een bankvergunning een dossier van dik duizend pagina's inleveren bij de centrale bank. Inclusief wie er in het bestuur komt, risk management, enzovoorts.'

Ronald Bernard van de Blije B. 'Bank' is geschrapt na ingrijpen van DNB Beeld Marlena Waldthausen

Dat zelfs een breed gesteunde organisatie als NewB moeite heeft de hordes van de toezichthouder te nemen, is veelzeggend. In Nederland is Bunq Bank vooralsnog de enige nieuwkomer die er de afgelopen jaren in slaagde een bankvergunning te krijgen. Maar achter die fintech-startup zit een kapitaalkrachtige ondernemer. Die moest er vervolgens vijf jaar en 17 miljoen euro eigen kapitaal in steken voordat het bedrijf überhaupt kon gaan draaien.

Hoe oneerlijk dat ook klinkt, DNB kan naar eigen zeggen niet anders. 'Het klinkt flauw, maar wij voeren gewoon de wet uit', zegt woordvoerder Tobias Oudejans. 'Wij worden geacht de belangen van rekeninghouders te beschermen. Als klant wil je niet dat je salaris gestort wordt, om de volgende dag te horen dat de bankdirecteur er juichend mee op de Bahama's zit. De lat moet daarom wel hoog liggen.'

Depositobank

Het verklaart mede waarom de meeste goedbedoelde initiatieven al struikelen nog voordat ze goed en wel van start zijn gegaan. De Financiële Coöperatie, opgericht in 2013, heeft zich inmiddels weer opgeheven. Ook voor een andere uitdager van de financiële orde ziet het er somber uit: de Depositobank.

Het idee is simpel. Wie geen enkel risico wil lopen met zijn geld - of dat nou gebeurt door ermee te speculeren of gewoon, een krediet te verstrekken - brengt het naar de Depositobank. Die laat het vervolgens op een rekening bij de Europese Centrale Bank staan. Het beoogde resultaat: de veiligste, meest stabiele bank van Nederland. Honderd procent crisis-proof.

Dat klinkt als iets waar niemand tegen kan zijn. Toch kwam een jaar geleden de brief van DNB: het mag het niet. 'Wij willen wel geld aantrekken, maar geen leningen verstrekken', legt initiatiefnemer Richard van der Linde uit. 'Dat bleek niet te kunnen binnen de huidige kaders.'

Hij heeft nu zijn hoop gevestigd op de politiek. Die debatteert later deze maand opnieuw over de te grote barrières voor nieuwkomers in de bankenwereld. De toezichthouder kan Van der Linde het vreemd genoeg niet echt kwalijk nemen. 'DNB zit in een onmogelijke spagaat. Zij moet enerzijds controleren of er geen nieuwe risico's ontstaan in het financiële stelsel. Anderzijds moet de centrale bank innovatie accommoderen. Die twee gaan niet samen.'

Richard van der Linde (r) van de Depositobank, met collega Dave Dirks Beeld Marlena Waldthausen

Paradoxaal

Het is geen opbeurende conclusie voor wereldverbeteraars. Om een herhaling van de crisis te voorkomen, heeft de politiek topzware regulering geïntroduceerd. Met het paradoxale, ongewilde resultaat dat de gevestigde banken zich weinig zorgen hoeven te maken over nieuwe concurrenten.

Bij De Blije B heerst desondanks optimisme. Niet omdat ze veel vertrouwen hebben in de toezichthouders. Die werpen zich, vermoedt Ronald Bernard, op als 'beschermheren voor de monopolistische markt'. De kandidaat-bank kijkt over de grens voor een vergunning. Naar onder meer Malta, Luxemburg en het Verenigd Koninkrijk. 'De verschillen tussen landen zijn groot binnen Europa . Zeker als je voor een simpel bankje met een eenvoudige bankvergunning gaat.'

Omslachtig? Bernard vindt van niet. En als het allemaal nog wat langer gaat duren - het zij zo. 'Kijk naar hoe lang een eikenboom erover doet om te volgroeien. Dan zijn wij nog best vlot.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.