Vakantie, een zaak van goed plannen

Vakantie is belangrijk voor de werkende mens. Even helemaal weg van de stress. Maar hoe zit het precies met de rechten en plichten? Vijf vragen over vakantiedagen.

Beeld Claudie de Cleen

De tijd van de grote zomervakantie is aangebroken. Een belangrijke periode voor een werknemer want op vakantie komen we tot rust, daar laden we onze batterij op. Dat blijkt uit tal van wetenschappelijke studies.

Jessica de Bloom, die aan de Radboud Universiteit in Nijmegen promoveerde op de relatie tussen gezondheid en vakanties, schreef het boek De kunst van vakantievieren. Ze herkent een patroon. Onderdeel van dat patroon is dat we er even moeten inkomen, in zo'n vakantie. Het duurt een paar dagen voordat iemand zijn mail kan vergeten en afscheid heeft genomen van zijn werktelefoon.

'Maar het gevoel van rust en welbevinden komt snel', zegt De Bloom. Als de vakantie ongeveer halverwege is, bereikt ons vakantiegevoel een piek. De Bloom ging in haar studie uit van een vakantie van drie weken. 'Op de achtste dag bereik je het hoogtepunt.' Helaas wordt het gevoel daarna weer minder. 'Iedereen kent dat wel. Dan verschuiven de gedachten toch weer naar het werk.'

Jazeker, vakantie is belangrijk want die zorgt voor minder stress. Mensen die langdurig niet op vakantie gaan, worden zelfs vaker ziek. Maar het onderzoek van De Bloom ontnuchtert ook: al in de eerste week op het werk keert het welbevinden terug naar het niveau van voor de vakantie.

Net zoals bij slaap gaat het om regelmaat, zegt de Bloom. Van één keer lang uitslapen rust je niet volledig uit. Zo is het ook met vakantie. Liever drie keer kort dan één keer lang.

Het is dus zaak de vakantie goed te plannen om maximaal te profiteren van onze vrije dagen. Maar hoe zit het eigenlijk met onze vakantierechten?

Hoeveel vakantiedagen mag ik maximaal opnemen?

Iedereen die werkt heeft jaarlijks recht op minimaal vier maal de wekelijkse arbeidsduur aan vakantie. Voorbeeld: een werknemer die per week 20 uur werkt, heeft recht op 80 uur vakantie per jaar. Iemand in voltijdsdienst komt zo uit op 20 wettelijke vakantiedagen per jaar.

Afhankelijk van cao-afspraken kan dat aantal hoger liggen. Veel werknemers krijgen bovenwettelijke vakantiedagen. Het gemiddeld aantal vakantiedagen voor een Nederlander ligt daardoor op 25,6. De meeste vakantiedagen hebben werknemers in het basisonderwijs. Leraren hebben ruim 10 weken per jaar vakantie. Een bouwvakker van 18 jaar of ouder heeft 20 wettelijke en 5 bovenwettelijke vakantiedagen. Horecapersoneel komt er het slechtst vanaf. Zij hebben gemiddeld 21 vakantiedagen per jaar.

Mag een werkgever weigeren dat je vakantie opneemt?

Het wettelijke uitgangspunt is dat een werkgever zijn werknemer in staat moet stellen zijn vakantiedagen op te nemen. Maar een baas kan weigeren als het bedrijf in de knel komt. Dat komt bijvoorbeeld voor als iemand vakantie aanvraagt tijdens de seizoenspiek of als een bedrijf in grote problemen komt omdat het geen vervanger kan vinden. Een werkgever kan tot uiterlijk twee weken na ontvangst van een aanvraag schriftelijk bezwaar maken.

Een spoedklus of plotselinge ziekte van een vervanger kan een reden zijn de vakantie van de werknemer op het laatste moment te verplaatsen. De werkgever kan dit alleen doen na overleg en moet opdraaien voor de (financiële)schade.

Kun je vakantiedagen opsparen?

Slechts tot op zekere hoogte. De wettelijke vakantiedagen vervallen na zes maanden. De wettelijke verlofdagen die je in een jaar opbouwt, moet je daarom voor 1 juli van het daaropvolgende jaar opnemen. Bovenwettelijke vakantiedagen zijn langer houdbaar. Die vervallen na vijf jaar.

Als het aan vakbond FNV ligt, wordt die wettelijke vervaltermijn aanzienlijk verruimd. 'Opgebouwde vakantiedagen moeten altijd van de werknemer blijven en moeten in tijd worden opgenomen', zegt Andrée Ruiters, adviseur Arbeidstijden bij de FNV. 'Als je in een jaar niet in de gelegenheid bent gesteld vakantie op te nemen, kan het niet zo zijn dat deze dagen vervallen.' De laatste jaren potten steeds meer werknemers hun vakantiedagen op omdat het niet lukt om ze op te maken.

Hoe denken werkgevers daarover?

Tijd is in dit geval letterlijk geld. Een vakantiedag staat immers ook voor een geldbedrag dat de werkgever aan het einde van het jaar in zijn balans moet reserveren. De opgepotte vakantiedagen drukken daarom de winst van een bedrijf. Vorig jaar bedroeg de waarde van de opgepotte vakantie-dagen in Nederland volgens berekeningen van werkgeversorganisatie AWVN 14 miljard euro.

Bovendien tast een 'stuwmeer aan vakantiedagen' de flexibiliteit van een werkgever aan. Want wat als een bedrijf een grote order binnenkrijgt, net op het moment dat een aantal werknemers hun vakantiedagen op korte termijn ziet verjaren? 'Op termijn raken bedrijven hun flexibiliteit kwijt. Het is lastig om de productie te plannen', zegt woordvoerder Jannes van der Velde van AWVN.

Als oplossing komt Van der Velde met het persoonlijk keuzebudget dat steeds meer bedrijven gebruiken. 'Plat gezegd komt zo'n budget neer op een zak met geld waarop werknemers recht hebben. De één kiest voor wat extra loon, de ander ruilt wat geld in voor een vakantiedag. Het is ook mogelijk via het budget voor een extra cursus te kiezen.'

Dit leidt tot een ingewikkeld verlofregistratiesysteem. Kan het niet eenvoudiger?

De Noord-Hollandse gemeente Hollands Kroon bewijst het, maar ook hippe Amerikaanse bedrijven als Netflix. Daar mogen werknemers helemaal zelf weten hoeveel vakantiedagen ze opnemen. De baas heeft maar één voorwaarde: zorgen dat het werk afkomt. Werken mensen dan nog wel hard genoeg? Het ziekteverzuim bij de gemeente daalde in drie jaar tijd van meer dan 5 naar 2,9 procent.

Werknemers moeten eerder afgeremd worden dan dat ze te weinig werken, zo bleek. Dit systeem brengt wel een groot risico met zich mee. Niet iedereen kan omgaan met dergelijke vrijheden en verantwoordelijkheden. Sommigen nemen helemaal geen vakantie meer op als de baas niet meer bepaalt dat het bedrijf wel even zonder je kan.

Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden