Uw pensioen wordt steeds minder zeker

Kan dat tij nog gekeerd worden?

Het Nederlandse pensioenstelsel is de afgelopen tien jaar ingrijpend gewijzigd. Werkgevers hebben hun handen afgetrokken van het traditionele gegarandeerde pensioen. In slechte tijden is er voor de werknemer geen zak geld meer. Kan dat tij nog worden gekeerd?

Beeld Peter van Hugten

Waar staan we nu?

'Heel algemeen gesteld zou ik zeggen dat dit artikel ongeveer tien jaar te laat wordt geschreven.' Martin Pikaart, voorzitter van de vakbond AVV, reageert op de vraag wat werknemers kunnen doen aan de trend dat pensioen steeds minder zeker wordt. 'Pensioenregelingen zijn de laatste jaren op grote schaal omgezet naar wat men noemt een collectieve defined contribution-regeling, een cdc-regeling', zegt Pikaart. Bij cdc-regelingen worden werknemers hoge pensioenuitkeringen beloofd als alles goed gaat. Gaat het niet goed, dan moeten de werknemers de tegenvallers zelf opvangen. Pikaart: 'De pensioenrisico's liggen volledig bij de werknemer. En daar blijven ze ook.'

Nog aan het begin van deze eeuw deelden werkgevers en werknemers de risico's van een tegenvallend pensioen. De hoogte van de pensioenuitkering was in deze defined benefit-regeling (db-regeling) niet afhankelijk van de beleggingsresultaten van het fonds. Alleen de duur van de diensttijd en het salaris bepaalden in de praktijk hoe hoog de uitkering uitviel.

De sociale partners, dat zijn de werkgevers en werknemers, stelden jaarlijks de pensioenpremie vast die nodig was om de garanties na te komen. Viel het resultaat in enig jaar tegen, dan legden beide partijen extra premie in. Bij serieuze tegenwind, bijvoorbeeld na een beurskrach, sprong de werkgever bij met een extra zak geld om de uitkeringen van gepensioneerden op niveau te houden.

De zak geld in tijden van nood overhandigen werkgevers tegenwoordig niet meer. Daarnaast leggen werkgevers de pensioenpremie voor jaren vast. Mocht die premie te laag blijken als gevolg van gewijzigde marktomstandigheden, dan gaat het pensioen van de werknemers omlaag. De werkgever gaat in ieder geval niet meer premie betalen.

Ambtenarenpensioenfonds ABP heeft bijvoorbeeld officieel nog een db-regeling, maar in de praktijk al lang niet meer. Als de pensioenpremies omhoog moeten, gaat die premiestijging de laatste jaren altijd ten koste van de beschikbare loonsom van de ambtenaren. De overheid stelt geen extra geld beschikbaar voor hogere pensioenen van haar ambtenaren.

Welke risico's lopen werknemers?

Werknemers en gepensioneerden hebben grofweg te maken met twee risico's: tegenvallende beleggingsresultaten en gepensioneerden die ouder worden dan gedacht. Die risico's moeten werknemers tegenwoordig met elkaar delen in het pensioenfonds, zonder dat de werkgever bijspringt.

Martin Pikaart noemt de cdc-regeling het slechtste van twee pensioensystemen. 'Je draait als werknemer op voor alle risico's en dat verloopt ook nog eens via een ondoorzichtig systeem.' Pikaart doelt hiermee op de tegengestelde belangen van verschillende generaties binnen een fonds.

Gepensioneerden hebben een prikkel om zo lang mogelijk te ontkennen dat het financieel slecht gaat met een fonds, omdat ze niet willen dat hun uitkering omlaag gaat. Werknemers zijn juist bang dat de pensioenpot leeg is tegen de tijd dat zij met pensioen gaan als de fondsen te lang wachten met deze verlangingen. Die discussie speelt ook in politiek Den Haag, waar met name 50Plus het standpunt verdedigt dat pensioenfondsen het uitstekend doen en dat pensioenkortingen niet nodig zijn.

Waarom willen werkgevers geen risico lopen?

Hedda Renooij is secretaris pensioenbeleid van werkgeversorganisatie VNO-NCW. Zij staat werkgevers bij in het pensioendossier. 'De financiële zekerheid van vroeger is niet meer vol te houden', zegt Renooij die de nieuwe boekhoudregels toelicht. Sinds 2006 moeten de pensioenrisico's duidelijker worden weergegeven op de balans van het bedrijf. Voor een bedrijf is de pensioenregeling altijd een schuld. En die houdt zich aan een eenvoudig principe: als de rente daalt, stijgt de pensioenschuld.

'De traditionele pensioenregeling met werkgeversgarantie kreeg door de gewijzigde boekhoudregels een te grote invloed op de bedrijfsresultaten', zegt Renooij. Bij dalende rentes, de trend van de laatste twintig jaar, kunnen bedrijven als gevolg van navenant stijgende pensioenverplichtingen in grote financiële problemen komen. 'Bij een cdc-regeling heb je dat probleem niet, want de werkgever garandeert niets. Die regeling heeft dus geen invloed op de winst of verlies van het bedrijf.'

Daarnaast staat met een cdc-regeling de pensioenpremie voor lange tijd vast. 'Dat is anders bij de db-regeling. Daarin veranderen de pensioenpremies bijna elk jaar, wat een stuk lastiger begroten is', legt Renooij uit.

Waarom gingen werknemers akkoord met deze verslechtering?

VNO-NCW wijst erop dat pensioenregelingen doorgaans worden aangepast in een luxesituatie. Het is voor veel bedrijven als gevolg van bedrijfseconomische omstandigheden bittere noodzaak de pensioengaranties in te perken. Dat beaamt ook vakbond FNV die namens werknemers vele onderhandelingen voert. 'Bijna alle pensioenfondsen zitten inmiddels op de cdc-regeling,' vertelt woordvoerder Guus Staats van de FNV.

Staats legt uit dat de FNV inzet op een vergoeding als de werkgever wil overstappen. Een overstap levert financieel voordeel op voor de werkgever. De FNV zet in op een storting in het pensioenfonds door de werkgever. 'Idealiter een storting waarmee het fonds gezond genoeg is om alle tot dan toe toegezegde pensioenuitkeringen tot in lengte van jaren te kunnen betalen. Dit is het ideale model, maar in de praktijk is dit niet haalbaar door de lage rente. Die maakt dit soort bijstortingen peperduur,' aldus Staats.

Hoe kunnen werknemers die nog een db-regeling hebben voorkomen dat hun werkgever ook op cdc overstapt?

Edwin Redegeld van pensioenadviesbureau De jongens van De Witt ziet in de praktijk dat werknemers te veel voor zoete koek slikken. 'Pensioen is een arbeidsvoorwaarde. De werkgever zal de werknemer de juiste inzichten moeten verschaffen op basis waarvan de werknemer de overstap kan overwegen', zegt Redegeld. 'Wellicht vindt de werkgever de regeling te duur worden, maar als het bedrijf rijk genoeg is om de regeling te betalen, zal de werkgever altijd moeten compenseren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.