Utrechtse luthersen gaat samengaan te hard

Utrecht is de eerste grote gemeente in Nederland waar de hervormde en gereformeerde kerk samengaan in een federatie. In verschillende andere steden, zoals Amsterdam, werken de kerken nauw samen....

Van onze verslaggever

AMSTERDAM

De twee kerkgenootschappen in Utrecht wilden vaart zetten achter dit proces, dat al sinds het begin van de jaren tachtig gaande is. Ze hebben genoeg van de organisatorische problemen die de beoogde fusie van twee kerken met eigen tradities, gewoonten en modaliteiten met zich mee brengt. Eens verketterden de kerken elkaar, nu moeten ze begin volgende eeuw de Verenigde Protestantse Kerk in Nederland gaan vormen.

Dat duurt nog wel even, tot onvrede van de kerken in Utrecht. Maar in hun haast zijn de hervormden en gereformeerden in Utrecht wel de derde belangrijke kerk in dit SoW-proces, de lutherse, vergeten. De jubelende mededeling van de voorzitter van de nieuwe algemene kerkenraad dat Utrecht de eerste stad is waar het SoW-proces zo ver is voorgeschreden, komt op de luthersen wat schril over.

De kleine lutherse kerk in Nederland, die onderdeel is van een grote wereldkerk, meent dat in het SoW-proces aan de eigen identiteit geen recht wordt gedaan. Ook de gemeente in Utrecht is die mening toegedaan. Zulke onlustgevoelens spelen ook in de hervormde kerk. Vooral onder de zogeheten gereformeerde bonders heerst wantrouwen tegen een fusie.

Bonders zien de hervormde kerk als een door God ingesteld kerkgenootschap. Ze spreken van een door God gewilde volkskerk. Die kerk verwatert als de hervormden met gereformeerden en luthersen samen moeten. De vrijzinnige hervormden vrezen op hun beurt een te grote invloed van hun zware broeders. De zogeheten midden-orthodoxen, de grootste groep, kijken met enige verbazing naar het gekrakeel.

In Utrecht hebben de hervormden en gereformeerden wat op het probleem gevonden: ze besloten de federatie te vormen zonder de luthersen. Verder verzekerden ze vijf van de vijftien Utrechtse gemeenten, samen goed voor 35 duizend gelovigen, dat ze onderdeel van de federatie mochten worden zonder enige vorm van gedwongen onderlinge samenwerking.

Het gaat om vijf gemeenten in de binnenstad. De redenering achter deze ongebruikelijke invulling van het begrip federatie is dat deze vijf hervormde en gereformeerde kerken van allerlei snit zelf verklaren deel te willen uitmaken van het SoW-proces. Maar wel zonder deel uit te hoeven maken van een formeel samenwerkingsverband.

Normaal gesproken krijgt een hervormde kerk een gereformeerde partnerkerk of omgekeerd. Maar in de binnenstad werd daarvan afgezien.

Omdat het SoW-proces veel navelstaarderij en weinig waarneembare daadkracht heeft opgeleverd, hebben de hervormde en gereformeerde kerken voor een overlevingsstrategie gekozen door te verkondigen dat Samen op Weg een heus feit is.

Dat moest ook wel, omdat het aantal hervormden drastisch slinkt. Afgelopen jaar liep het aantal met 11 procent terug. Gemeenten kunnen alleen overleven als ze de krachten bundelen.

De Utrechtse gemeenten zien in dat kerken alleen wervend kunnen worden als ze in groter verband sociale problemen aanpakken en inspelen op de vraag van van een groeiende groep niet kerkelijk gebondenen die geïnteresseerd zijn in zingevingsvragen.

De Utrechtse kerken hebben een handige formule gevonden die op het oog twee tegenstrijdige belangen kan verzoenen. De wijkgemeenten die niet willen meedoen, hoeven dat ook niet. Daarnaast is de gemeenten bezworen juist de eigen identiteit, de eigen stijl van preken en van pastoraal werk te benadrukken als remedie tegen de vrees op te gaan in één grote grauwe kerk. Door die toezeggingen kan de gezamenlijke kerkenraad nu op grotere schaal werken aan stedelijke projecten die de wijken te boven gaan.

Maar het is de vraag of deze kerkpolitieke lijn ook op landelijk niveau werkt. De erkenning van de pluriformiteit maakt samenwerking en dus broodnodige daadkracht mogelijk. Maar feit is dat er in dit model nog steeds twee kerken zijn met formeel een gemeenschappelijke kerkenraad. De raad kan naar buiten met meer gezag spreken, maar is naar binnen vrijwel tandeloos. Ze heeft vrijwel niets te zeggen over de afzonderlijke wijkgemeenten.

De bedoeling van de toekomstige kerk is dat er niet alleen op lokaal niveau maar vooral ook op landelijk niveau één kerkelijke leiding komt waarin de drie kerken zijn opgegaan. Naar verwachting zal dat nog heel lang duren. De Utrechtse stap laat zien dat de hervormden en gereformeerden het daar voorlopig wel geloven. Na bijna twintig jaar discussiëren op landelijk niveau in tal van gremia zijn de Utrechtse gemeenten het beu. Ze vinden dat ze leuk samenwerken, en dat noemen ze Samen op Weg.

Henk Müller

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden