Unilever zet streep door 150 jaar botergeschiedenis

Met het afstoten van de productie van margarine en ander smeerbaar broodbeleg, stopt Unilever met het product waar het allemaal mee begon.

Als Unilever ergens is verwekt, is dat Oss geweest. Hier was in de 19de eeuw een boterwaag gevestigd waar Brabantse boeren verplicht hun boter naartoe moesten brengen. De boeren rekenden daar bij de plaatselijke middenstand, waaronder de winkeliers Jurgens (van katholieke Duitse origine) en Van den Bergh (van joodse origine) ook andere aankopen (kleding, brood, stokvis) af met boter. Aan het einde van de 19de eeuw besloten twee telgen uit die families, Antoon Jurgens en Sam van den Bergh, samen met andere familieleden zelf boter bij de boeren te gaan opkopen en in heel Europa verder te verhandelen.

(De tekst gaat verder onder de video.)

Zo kwamen ze ook in Parijs waar de scheikundige Hippolyte Mège-Mouriès in 1869 een zogenoemde kunstboter - beurre économique - had ontwikkeld van rundvet, melk, water en runderuiers dat na emulgering werd gehard en geel gekleurd. Hoe ze die allebei precies in handen kregen is omstreden, maar beide families bouwden in Oss een stoomkunstboterfabriek, Jurgens in 1871 en Van den Bergh in 1872, die fel tegen elkaar zouden concurreren. Boterfabrikanten waren er niet blij mee en eisten dat de naam van kunstboter of butterine werd veranderd door de nieuwe naam margarine, zodat er geen verwarring zou ontstaan.

(De tekst gaat verder onder de video.)

In 1894 bracht Van den Bergh zijn eigen eerste margarinemerk op de markt: Zeeuws Meisje. Jurgens kwam met Planta. Vanwege de betere verbindingen met overzee besloten zowel Jurgens als Van den Bergh in het begin van de 19de eeuw hun fabrieken te verhuizen naar Rotterdam.

In 1916 werd door Van den Bergh in Engeland onder de naam Blue Band - een verwijzing naar de blauwe banden die de leden van de Orde van de Kousenband mogen dragen - al een succesvolle margarine gelanceerd. Hierbij werd gebruik gemaakt van de oorlogsomstandigheden waardoor natuurboter duur was, maar ook van een uitgekiende adverentiecampagne: 'Geen boter, maar het komt wel dichtbij in zijn puurheid, textuur en kwaliteit en is veel voordeliger', zo stond in Engelse kranten.

Een jaar later opende Van den Bergh ook een margarinefabriek in Londen. Aanvankelijk verdeelden Jurgens en Van den Bergh via onderlinge afspraken de markt. Daarbij bleef Jurgens lange tijd de sterkste partij met zijn Planta, Maar dat veranderde toen Van den Bergh Blue Band ook op de Nederlandse en Duitse markt bracht. Jurgens zette daar Rama tegenover.

Er ontstond een prijzenoorlog waardoor beide partijen enorme verliezen leden. 'Wat zich in Nederland afspeelt, schreef de accountant De Bank aan Rijkens, 'kan met niet langer concurrentie noemen. Het is strijd om leven en dood.' Jurgens en Van den Bergh legden zelfs bij rechters vierduizend geschilpunten met claims en tegenclaims voor. In 1927 kon met een fusie de margarine-oorlog in een vrede eindigen.

Twee jaar later ging de nieuwe gevormde Margarine Unie samen met het Britse Lever Brothers in Unilever. In 1960 kwam het merk Planta in opspraak nadat bleek dat de margarine massaal huidaandoeningen veroorzaakte. Planta werd Brio en ondanks pogingen tot een revival van dit merk lukte dat nooit echt goed meer. Wel introduceerde Unilever het zeer succesvolle cholesterol 'verlagende' Becel.

Bedrijven die ook hun oorspronkelijke activiteiten opgaven

DSM
Het bedrijf werd in 1902 opgericht als het staatsbedrijf (De Staats Mijnen) voor de exploitatie van de kolenmijnen in Limburg. In 1960 werd een recordproductie van 23 miljoen ton kolen bereikt. Maar vlak daarvoor was de gasbel bij Slochteren ontdekt. In 1965 werd begonnen met de sluiting van de mijnen. DSM werd omgevormd tot een petrochemisch bedrijf omdat het als bijprodukten van kolen al ammoniak en kunstmest produceerde. In 1989 werd DSM door de staat geprivatiseerd en is het veranderd van een producent van bulkchemieproducent in een van fijnchemie voor onder meer de voedingsmiddelensector en gezondheidszorg.

Ten Cate
Dit Almelose bedrijf dateert al vanuit het begin van de 18de eeuw. Eerst was het een textielhandel, later een industriële textielproducent. Na de oorlog kon het bedrijf de concurrentie niet meer aan en koos het na een fusie met de Koninklijke Stoom Weverij in Nijverdal voor een nieuwe richting als producent van kunststof producten, zoals tentdoek, tapijt, kunstgras en kogelwerende vesten.

AkzoNobel
De stamouder van AkzoNobel is naast Nobel het kunstgarenbedrijf Enka dat in 1911 in Arnhem werd opgericht en in 1929 na de fusie met het Duitse Vereinigte Glanzstoff Fabriken de naam AKU (Algemene Kunstzijde Unie) kreeg. In 1969 fuseerde dit bedrijf met Koninklijke Zout Organon tot Akzo. In 1984 volgde de fusie met Nobel Industries. Vervolgens werd de medicijnentak Organon afgestoten, verdwenen de vezels en lijkt nu ook zout te worden verkocht. AkzoNobel wil puur een verfconcern worden.

Philips
Philips werd in 1891 in Eindhoven opgericht als een gloeilampenbedrijf. Het groeide na de oorlog uit tot een enorm conglomeraat van elektronische producten (radio's, televisies, wasdrogers, scheerapparaten) kabels, telecommunicatie en uiteindelijk ook producent van muziek en films (PolyGram). Vanaf begin jaren negentig is het langzaam ontmanteld en resteert nadat de lichtdivisie werd verzelfstandigd alleen nog een producent van medische appeatuur.

Relx
Het voormalige Elsevier begon met boeken en tijdschriften

Nokia
Begon al verwerker van houtpulp.

HAL
Is van scheepvaartlijn een investeringsmaatschappij geworden.

Behoefte aan meer nostalgie? Ga terug in de tijd en bezoek nostalgische woonkamers met muziek, video's en historische voorpagina's. En doe de quiz: was vroeger echt alles beter?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden