Uitvinder microkrediet: 'Winst vertroebelt de blik'

Als ondernemers afzien van winst, kunnen ze grote veranderingen voor elkaar krijgen, zegt Muhammad Yunus. De Nobellaureaat is op bezoek in Nederland.

Muhammad Yunus. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Danone was de eerste multinational die meedeed. In 2006 begon het Franse zuivelconcern, samen met de Bengaalse bank voor microkrediet Grameen, een yoghurtfabriek in Bangladesh om de armsten te voeden. Niks bijzonders voor een multinational, behalve dan dat het bedrijf zich een 'sociale onderneming' noemt. Doel is verrijkte yoghurt te produceren in milieuvriendelijke verpakking. En niet om dividend uit te keren; dat zal niet gebeuren.

Na Danone volgden er meer. Het ook al Franse Veolia begon in Bangladesh een sociaal bedrijf voor waterzuivering voor de armsten, op dezelfde leest geschoeid: Grameen Veolia. Grameen Intel werkt aan ict-oplossingen voor Bengaalse ondernemers. En Grameen BASF produceert behandelde muskietennetten, tegen malaria.

Al die ondernemingen werken op basis van een concept dat is ontwikkeld door Muhammad Yunus, de oprichter van Grameen Bank.

Yunus, die voor de ontwikkeling van microkrediet en het oprichten van Grameen Bank in 2006 de Nobelprijs voor de vrede kreeg, ontwikkelde een ondernemingsconcept met twee belangrijke peilers: een sociaal doel. En de eigenaar krijgt hooguit zijn geld terug, maar nooit dividend.

Yunus is enkele dagen in Utrecht om een driedaagse conferentie over sociaal ondernemen bij te wonen. Ondanks zijn 76 jaar en zijn jetlag, zit Yunus statig rechtop, meesttijds vriendelijk glimlachend. De aanzwellende herrie in het zaaltje in het Utrechtse Karel V hotel lijkt hem niet te deren.

Wat is dat, sociaal ondernemen?

'Het idee is voortgekomen uit de activiteiten van Grameen Bank. We verstrekten leningen waarmee arme mensen een onderneminkje konden opzetten. Zo bereikten we heel veel mensen, tegenwoordig al zo'n 8,5 miljoen gezinnen per jaar. We zagen dat die mensen problemen hadden, heel veel problemen. En die wilden we helpen oplossen.

'Het eerste probleem dat we aanpakten was nachtblindheid. Veel kinderen lijden aan nachtblindheid omdat ze niet genoeg vitaminen binnenkrijgen. Dus zetten we een bedrijf op dat zaden ging verkopen aan de mensen en ze leerde groenten te verbouwen. Het volgende probleem was een toilet in huis. Daarna kwam een onderneming voor de waterpomp, toen een zorgverzekering, toen een reeks oogklinieken.

'En toen we keken wat we eigenlijk hadden gedaan, zagen we dat we ondernemingen hadden opgezet die niet tot doel hadden winst te maken, maar om problemen op te lossen. De ondernemer krijgt alleen het geld terug dat hij er in heeft gestoken, maar geen dividend. Dat is het model.'

Tekst gaat verder onder foto

In samenwerking met de Bengaalse bank voor microkrediet Grameen, zette het Franse Veolia een waterzuiveringsproject op, eveneens in Bangladesh. Beeld Veolia

Waarom wilt u niet dat die ondernemingen dividend uitbetalen?

'Winst maken vertroebelt je blik. Als wij allebei een probleem zien waar we een bedrijf voor zouden kunnen opzetten, en jij wilt er winst mee maken, lukt je dat misschien niet. Je wilt een flinke marge en die is niet te realiseren. Maar ik kan een onderneming ontwerpen die geen winst hoeft te maken. Die alleen zijn kosten terugverdient. Ik kan het dan wel, ik krijg mijn geld terug en ga weer een ander probleem oplossen.'

Ondernemers willen geld verdienen. Als u een ander type ondernemer nodig heeft, een ander type mens, dan lijkt deze beweging wel een sekte.

'Ik zoek geen nieuwe mens. Ik ga uit van de mens zoals die is. In het kapitalisme is de mens teruggebracht tot een egoïstische, geldmakende robot. Zo ziet de economische theorie ons. In alle mensen zit egoïsme, maar ook in alle mensen zit altruïsme. Bij de een meer dan de ander, maar iedereen heeft het. Jij geeft toch ook aan goede doelen? Daarvan kunnen we gebruik maken.

'Alle vernieuwing begint sektarisch. Toen de eerste mensen zeiden: er is iets mis met het klimaat, werden ze weggelachen. De wereld draaide immers al miljoenen jaren, waarom zou er nu een klimaatprobleem ontstaan? Veertig jaar later komt de hele wereld bij elkaar en ondertekent verdragen om het klimaatprobleem op te lossen.'

Mikrokrediet begon in Bangladesh

Grameen Bank in Bangladesh, opgericht door Muhammad Yunus, was de eerste bank in de wereld die microkredieten verstrekte: leningen van vaak maar enkele tientallen euro’s, bijna altijd aan vrouwen. De bank leent alleen al in Bangladesh jaarlijks aan 8,5 miljoen vrouwen en zet wereldwijd ruim 2 miljard euro aan leningen uit. De bank was altijd eigendom van zijn klanten en is dat grotendeels nog.

Maar de Bengaalse regering onder leiding van premier Sheikh Hasina, dochter van vader des vaderlands Mujibur Rahman, probeert al jarenlang Grameen onder controle te krijgen. De staat heeft wel 25 procent van de aandelen in handen gekregen en wilde ook een bestuursvoorzitter benoemen. Dat werd tegengehouden door de andere aandeelhouders en de rechter. De bank heeft nu geen normaal functionerend bestuur.

Grameen heeft ook vestigingen in de VS en Schotland, waar goeddeels met hetzelfde concept wordt gewerkt (leningen tot 1.800 dollar). Grameen betaalt wel dividenden uit, niet aan Yunus maar alleen aan de arme klanten, die tevens de belangrijkste aandeelhouders zijn.

Is de sociale onderneming een bedrijfsmodel voor arme landen of ook voor de rijke?

'Het kan overal. We doen het in Bangladesh, maar we hebben ook een bedrijf in Duitsland, Grameen Creative Lab. Dat is in een hele reeks landen actief met sociale ondernemingen. En wat denkt u: dat er hier in Utrecht geen problemen zijn? Denk aan mensen die van een uitkering moeten leven, denk aan ouderen die hulp nodig hebben, denk aan migranten die het zwaar hebben. Zoek een probleem zoals een charitatieve organisatie dat zou doen. En bedenk er een oplossing voor zoals een ondernemer dat zou doen. Als jouw doel is om vijf mensen met een uitkering werk te geven, dan kan dat met een sociale onderneming.'

U heeft als bankier vaak gezegd dat weggeven, charitas, niet de manier is om problemen op te lossen. Want weggeven kun je maar één keer doen. Maar nu wilt u toch dat sociale ondernemers in feite een deel van hun eigendomsrecht weggeven: het recht op dividend.

'Ik zeg niet dat het fout is om als ondernemer dividend na te streven. Dat is ook goed. Als je een probleem kunt oplossen en je verdient er een dividend aan: prima. Ik zeg alleen dat er ook een ander model is. Je kunt kiezen voor een ander model. En met dat model is veel meer mogelijk. Als je je geld hebt terugverdiend, kun je weer iets anders beginnen. Dat noem ik niet weggeven. Het doet wel een aanspraak op de altruïstische kant van mensen, en als dat lukt, komt er een enorme kracht vrij die de wereld zal veranderen.'

Tekst gaat verder onder foto

De Danone yoghurtfabriek in Bangladesh, opgezet om de armsten te voeden en werkgelegenheid te creëren. Beeld Danone

Veel ondernemers zullen niet graag hun recht op dividend opgeven. Kan een beweging gebaseerd op dit idee wel groeien?

'Het gebeurt al. We hadden eerst een paar sociale ondernemingen in Bangladesh en hun aantal groeide. Nu hebben we ondernemingen in Duitsland en in Amerika en het groeit nog door. We hebben deze dagen een conferentie in Utrecht, we hebben elk jaar een topconferentie over sociaal ondernemen en daar komen heel veel mensen op af. Er is veel belangstelling voor. Het is een goed model voor ontwikkelingssamenwerking. Nu gaat een groot deel van die hulp in de vorm van leningen, maar je kunt ook zeggen: we zetten er sociale ondernemingen mee op. Frankrijk heeft daar al voor gekozen. En bedrijven zoals Danone en Veolia doen het al.'

Die vinden het natuurlijk heerlijk om uw naam aan hun onderneming te verbinden. Dat is niets sociaals, dat is marketing.

'U bedoelt dat ze mij gebruiken? Terwijl ik dacht dat ik hen gebruikte. Dat is nou toch ook wat! Maar goed, natuurlijk is dat zo. Schrijft u maar op dat ik helemaal beschikbaar ben voor bedrijven die me voor dit doel willen gebruiken.'

Eerste hoogleraar sociaal ondernemen


Muhammad Yunus is er in geslaagd een flink netwerk op te bouwen voor sociale ondernemingen en voor de studie en promotie ervan. Er zijn Yunus Centers in Bangladesh en enkele andere landen. Er zijn Yunus Business Centers die bedrijven bijstaan of financieren.

In Europa is de Grameen Creative Lab in Wiesbaden een belangrijk centrum van zijn leer. Er zijn ook gemeenten die zijn leer in de praktijk proberen te brengen, zoals Wiesbaden, het Italiaanse Pistoia en recentelijk Barcelona.Lang niet alle sociale ondernemingen opereren zoals Yunus zou willen. Social Impact Ventures bijvoorbeeld, van Willemijn Verloop, heeft niets tegen dividend. Healthy Entrepreneurs in Utrecht, een ontwikkelingsorganisatie, wil de geen-dividend-politiek wel in praktijk brengen.

Utrecht krijgt per 1 mei de eerste leerstoel sociaal ondernemen. Harry Hummels wordt er hoogleraar. Zijn leerstoel wordt mede betaald door ABN Amrobank en Tony’s Chocolonely. Beide betalen dividend.

Is dit ook een recept tegen de groeiende ongelijkheid in de wereld?

'Die ongelijkheid is zorgelijk. Nu hebben de 62 rijksten in de wereld evenveel als de 50 procent armsten in de wereld. Het zou goed zijn als de overheid de rijken flink zou belasten. Ik weet wel een mooie belasting op erfenissen: als je erft, moet je de helft van je erfenis gebruiken om sociale, dividendloze ondernemingen op te zetten.

'Maar het zal moeilijk zijn om die concentratie van rijkdom met belastingen tegen te gaan. De rijken zullen ervoor zorgen dat politici die dat willen, niet worden gekozen. Daarom moeten we het zelf doen. En het kan echt wel. Nu leent Grameen jaarlijks een paar miljard uit aan de armen. Veertig jaar geleden zou je voor gek zijn verklaard als je dat had voorspeld.'

Het lijkt erop dat ondernemers pas sociaal willen ondernemen als ze met pensioen zijn. Zie Bill Gates.

'Dat klopt. Maar het is belangrijk. Die mensen hebben veel geld. Als dat wordt ingezet om sociale bedrijven op te zetten, kan het hard gaan. Neem Marc Zuckerberg van Facebook. Toen zijn dochtertje werd geboren, heeft hij bijna al zijn aandelen in een fonds gestopt, met als doel een betere wereld voor haar te creëren. Op dat gevoel groeit de beweging van sociale ondernemingen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden