COLUMNFrank Kalshoven

U verpest mijn wijn, ik verpest uw water, beiden zijn we ongelukkig

null Beeld

Het spreken van de kiezer is onsamenhangend gemompel, zagen we in de vorige afleveringen. Verkiezingen zijn een onvolkomen manier om zicht te krijgen op maatschappelijke voorkeuren. Maar als het doek is gevallen veranderen politieke partijen van marketingmachines (maximeer het aantal stemmen op onze partij) in inhoudelijke scherpslijpers (elke komma in ons verkiezingsprogramma telt). Het is formatietijd.

Nederland is geen ‘meerderhedendemocratie’ (zoals bijvoorbeeld de VS) maar een ‘coalitiedemocratie’. Sinds mensenheugenis zijn er ten minste twee partijen nodig voor een kabinet dat op een Kamermeerderheid kan steunen, vaak meer. De koers van het land (voor de komende vier jaar) wordt bepaald tijdens de coalitieonderhandelingen; later aangetreden ministers zijn ‘gebonden’ aan het gesloten coalitieakkoord, dat de neiging vertoont steeds dikker en gedetailleerder te worden.

Tijdens coalitieonderhandeling sluiten partijen compromissen – dat is de aard van de coalitiedemocratie. Compromissen zijn er in verschillende smaken: vruchtbare, neutrale en onvruchtbare. Een neutrale kan zijn: u wilt 3 procent; ik 2; we maken het af op 2,5. Een vruchtbaar compromis kan eruit bestaan dat we uw en mijn maatregel opgeven en samen iets beters verzinnen. Maar tijdens coalitieonderhandelingen gaat het ook vaak zo: u verpest mijn wijn door er water bij te doen; ik verpest uw heldere water door er wijn bij te schenken. Beiden zijn we ongelukkig.

De maatschappelijke voorkeuren zijn in dit proces nog verder uit zicht geraakt. Was het al twijfelachtig of de oorspronkelijke standpunten van de coalitiepartijen op het specifieke compromis-onderwerp de steun hadden van de stemmers op deze partijen – op het vreugdeloze compromis had in elk geval niemand een stem uitgebracht.

De invloed van deze vruchteloze compromissen kan moeilijk worden overschat. Waarom hebben we een belastingstelsel dat gelijke inkomens zeer ongelijk belast? Waarom hebben we een sociaalzekerheidsstelsel dat zo complex is dat zelfs specialisten erin verdwalen? Waarom is de wet- en regelgeving op de arbeidsmarkt een affront? Waarom etteren onderwerpen door – de dalende onderwijsprestaties, de schadelijke industrialisering van de landbouw, de hervorming van het pensioenstelsel – zonder tijdig ingrijpen door de kabinetten van dienst? Vanwege die vruchteloze compromissen dus. De ene partij blokkeert de hervorming van de landbouw; de ander de versimpeling van de inkomstenbelasting – en we hebben een deal! Dit is de tirannie van de minderheid.

Dan volgt de laatste stap. Nadat de mompelende instructies van de kiezer zijn omgevormd tot een min of meer vruchteloos coalitieakkoord, volgt de fase van de ‘bestuursakkoorden’. Bestuurders uit bijvoorbeeld zorg, onderwijs en gemeenten krijgen zo de kans hun sectorbelangen nog eens extra te verdedigen bij ‘hun’ minister in ruil voor steun aan het coalitieakkoord. Dit vergroot het draagvlak – bij de bestuurders wel te verstaan, want de kiezer doet er al niet meer toe.

Het is, zo hardop nadenkend, een tamelijk grimmig beeld. Het systeem dat we gebruiken om het land te besturen conform de maatschappelijke voorkeuren van burgers kent ernstige mankementen die, op hun beurt, sterke negatieve effecten hebben in de echte wereld. Markten falen (het is uit en te na onderzocht en beschreven), en daar is terecht veel aandacht voor. Maar de democratie faalt evenzeer. Vandaar de titel van deze serie: faaldemocratie. Voor het onvermogen van onze democratie om burgers het land te geven dat zij zich wensen, is veel minder aandacht. Verkiezingen zijn toch het feest van de democratie?

Laten we volgende week kijken of de verwachtingen niet te hoog gespannen zijn.

Frank Kalshoven is directeur van De Argumentenfabriek. Reageren? E-mail: frank@argumentenfabriek.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden