Tussen de beuken vecht jong spul

Nog maar de helft van de Nederlandse bossen wordt aangeplant, zegt de bosbouwer. De rest is voor verjonging afhankelijk van natuurlijke zaailingen....

Vorige week kondigde Staatsbosbeheer aan alleen nog hout te zullen kappen tijdens de wintermaanden. Het weghalen van bomen in het voorjaar en de zomer zou te veel schade veroorzaken aan nestelende vogels en uitlopend groen.

'Een ontwikkeling die te maken heeft met een toenemende belangstelling voor geïntegreerde bosbouw: een bosbouw die rekening houdt met zowel de houtproductie als de waarde van een bos voor recreatie en natuur', zegt ing. Anne Oosterbaan van het Instituut voor Bos- en Natuuronderzoek in Wageningen.

Sinds 1977 onderzoekt de 46-jarige bosbouwkundige de invloed van menselijk ingrijpen zoals houtkap, grondbewerking of het plaatsen van een afrastering tegen wildvraat, op de ontwikkeling van bossen. In het Edese Bos, niet ver van Oosterbaans werkplek bijvoorbeeld, is op een aantal plaatsen een hectare bos afgepaald. De daarbinnen gelegen beuken, eiken, douglassparren, grove dennen, lariksen en andere bomen leren Oosterbaan en zijn collega's wat het verschil is als een bos zichzelf verjongt of een handje wordt geholpen door de bosbeheerder.

'Tot twintig jaar geleden werden vrijwel alle bossen aangeplant. Beheerders lachten je uit als je begon over zogeheten natuurlijke verjonging, de mogelijkheid dat het bos zelf voor nieuwe aanwas zorgt na selectieve kap', herinnert Oosterbaan zich zijn pionierswerk. 'Toen was de gangbare manier van houtwinning om grote vlakten te kappen en opnieuw aan te planten met gekweekt materiaal. Maar ik schat dat nu niet eens de helft van het bos nog wordt aangeplant.

'Natuurlijke verjonging van bossen kan overal plaatshebben. Als je Nederland aan z'n lot zou overlaten, groeit het helemaal vol met bos. Zelfs de huidige landbouwgrond. Drie jaar geleden hadden we bij Zoetermeer een experiment met het zaaien van bomen om te bepalen hoe snel landbouwgrond ''volloopt''. Om verschillende redenen kwam ons zaad niet op, maar binnen de kortste keren kwamen er spontaan zaailingen op van zaad uit de omgeving.'

Arealen met aangeplante bomen voor de houtkap zijn niet alleen weinig aantrekkelijk voor de recreant, ze zijn ook een minder goed tehuis voor de overige fauna en flora. Oosterbaan: 'Verschillende boomsoorten in één bos brengen ook variatie in de bijbehorende flora en fauna met zich mee. Je kunt je voorstellen dat een bladerdak op slechts één hoogte andere dieren aantrekt dan kruinen op verschillende hoogtes. Dat geldt ook voor de variatie in de hoeveelheid, staand en liggend, dood hout.

'Wij experimenteren hier met selectieve kap en natuurlijke verjonging', wijst Oosterbaan naar een aantal plaatsen in het Edese proefvlak, waar oude beukenbomen verder en minder ver uiteen staan. Ertussenin groeit een meer of minder gevarieerd scala aan jonge boompjes.

'De hoeveelheid licht op de grond is in hoge mate bepalend voor de mogelijkheid voor zaailingen om op te komen en voor jonge bomen om zich te handhaven. De onderlinge concurrentie om licht is belangrijker dan die om water of mineralen in de grond. Door het selectief weghalen van beuken hebben we vier zones gecreëerd, elk met een verschillende lichtintensiteit op de grond.'

Met meetlat en elektronische afstandsmeters hebben Oosterbaan en zijn collega's jaarlijks de ontwikkeling van het bos gevolgd. 'Jonge bomen blijken gemakkelijker op te komen naarmate de kruinen van de oude bomen verder uiteen staan. Bovendien verschijnen er dan ook steeds meer andere soorten dan beuken, zoals lariks, grove den en berk. Zo kun je een uniform bos dus gevarieerder maken. Bosbeheer wordt dan ''spelen met licht''.'

De opbrengst aan hout is bij selectief kappen even groot als de oogst aan hout van arealen die in hun geheel gekapt worden, denkt Oosterbaan. 'Er is wel discussie over de kwaliteit van het hout dat ontstaat door natuurlijke verjonging ten opzichte van dat van een gekweekte aanplant.

'Omdat er in het verleden van verschillende boomsoorten slechte aanplant is geweest die gevoelig bleek voor ziekten en de kromme stammen heeft, zouden natuurlijke nakomelingen daarvan minder goed zijn dan nieuwe kweek. Beplantingen staan in een dichtheid van 2500 tot 7000 stuks per hectare, maar de natuurlijke aanwas kan oplopen tot wel enkele honderduizenden. Het grootste deel daarvan sterft af door onderlinge concurrentie. Maar als beheerder kun je ook zelf selecteren en kappen, waardoor je een minstens zo goede kwaliteit hout krijgt als bij aanplant.'

Natuurlijke verjonging is goedkoper dan aanplanten. Dit kost gauw vijf- tot tienduizend gulden per hectare. Maar selectief kappen is weer duurder dan kappen met grote oppervlakten tegelijk. Oosterbaan: 'Het selectief kappen van kleine stukken, met een straal van ongeveer tweeënhalf keer de boomhoogte, blijkt redelijk efficiënt te zijn. Waar precies het breakeven-punt ligt, is nu nog niet te zeggen.'

Alle boomsoorten zijn geschikt voor beheer door natuurlijke verjonging. Bij berken en Douglas-sparren gaat het wel gemakkelijker dan bij eiken waarvan de jonge loten geliefd zijn bij konijnen en herten. Beuken, eiken en Douglas-sparren hebben ook 'beurtjaren', een onregelmatige zaaddracht, waardoor ze slechts eens per drie tot acht jaar een flinke zaadproductie hebben. 'Het grootste probleem van bosbouw door natuurlijke verjonging is een wat minder voorspelbare opbrengst. Daar moeten beheerders aan wennen', heeft Oosterbaan gemerkt.

Inmiddels beschikt het Instituut voor Bos- en Natuuronderzoek op diverse grondsoorten over veertig demonstratieprojecten voor geïntegreerde bosbouw, waarvan de natuurlijke verjonging deel uitmaakt. 'Dat betekent vanzelf dat je het bos ook meer volgens het natuurlijke ritme beheert', constateert Oosterbaan.

'Het eventueel bewerken van de grond doe je in de late herfst of het vroege voorjaar als de bomen hun zaden hebben laten vallen. Daardoor werk je de zaden een beetje onder de grond zodat ze beter ontkiemen. Veel zaad, zoals dat van eiken en beuken valt in november, terwijl de kegels van veel naaldbomen in december en januari open gaan. Omdat houtkap en bewerking ten behoeve van natuurlijke verjonging meestal hand in hand gaan, schat ik dat de 15 procent die de zomervellingen nu van de totale kap uitmaken, alleen al daardoor minder zullen worden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden