TTIP draait niet om handel

Na weging van de voors en tegens, blijkt het belangrijkste argument voor TTIP niets met vrijhandel te maken te hebben.

Beeld Bier en Brood

Nog maar enkele maanden en we hebben een referendum over het associatieverdrag met Oekraïne, een klein handelsverdragje voor de EU. Maar binnenkort hebben we mogelijk te maken met het grootste handelsverdrag ooit: TTIP. De komende week houden Europa en de Verenigde Staten in Brussel de twaalfde onderhandelingsronde. Misschien is het akkoord aan het einde van dit jaar rond. En waarschijnlijk, de roep is er al, mogen wij als Nederlanders ons dan weer uitspreken.

De voorstanders van TTIP hebben een enorm overwicht in het lobbycircuit, maar de tegenstanders zijn heer en meester in de media. Daar komen de voorstanders er niet aan te pas. Een opinieredacteur van de Volkskrant vroeg zich al eens af waar ze nou blijven, die voorstanders. 'Zijn die er wel?'

Organisaties als Milieudefensie, Foodwatch en FNV, versterkt met onderzoeksinstellingen als SOMO en het Trans National Institute, laten geen draad heel van TTIP. Hun argumenten zijn niet allemaal even sterk. Er zit veel overdrijving tussen en af en toe regelrechte onzin. Neem de beruchte chloorkip. Als TTIP zou komen, zouden we volgens hen de Amerikaanse normen moeten hanteren. En Amerikanen ontsmetten hun kipfilets met chloor. Een krachtig symbool, maar een argument van niks. Weinig voedingsmiddelen ongevaarlijker dan chloorkip en bovendien: ook met TTIP wordt chloorkip niet toegelaten. Datzelfde geldt voor hormoonvlees, voor genetisch gemodificeerde gewassen, voor bromide in frisdrank. We worden er bang mee gemaakt, maar Europees Commissaris Malmström zegt het keer op keer: die komen er niet in.

We werden zelfs bang gemaakt met verhalen dat de Europese regeringen zouden worden gedwongen onderwijs en zorg uit te leveren aan de markt.

ISDS

En dan heb je nog dat rare rechtspraaksysteem ISDS, dat buitenlandse investeerders bescherming zou moeten geven. Zij krijgen de mogelijkheid buiten de gewone rechtbanken om arbiters in te schakelen om 'recht' te spreken over hun conflicten met de overheid. Geert Ritsema van Milieudefensie: 'ISDS is een van de gevaarlijkste aspecten van TTIP. Bedrijven kunnen buiten de rechtsorde om overheden aanklagen.' Alle bepalingen in TTIP die de overheid beleidsruimte garanderen, zijn volgens Ritsema 'soft law'. Bescherming van de investeerder, dat is in het verdrag 'hard law', en dat zal in rechtszaken prevaleren, denkt hij.

De tegenstanders overdrijven bijna alles wat met ISDS te maken heeft schromelijk. Ze hebben het altijd over de hoge ingediende claims, zelden over de veel lagere uitspraken. Nooit over de afgewezen claims. Ze beweren dat dankzij ISDS Europese overheden kunnen worden gedwongen schaliegaswinning toe te staan en kernenergie te accepteren.

Het is grotendeels bangmakerij, maar dat wil niet zeggen dat er niks mis is met ISDS. Ook juristen hebben er bedenkingen bij. En nodig is het niet. Tussen Europa en de VS is over en weer al rond 4,5 biljoen (duizend miljard) dollar geïnvesteerd. Van alle buitenlandse investeringen in de VS komt ruim 70 procent uit de Europese Unie. Voor een niet onaanzienlijk deel uit Nederland. En toch kan zelfs ondernemersorganisatie VNO-NCW zich geen enkel voorval herinneren waarbij de investeringsbescherming in de VS onvoldoende was. Problemen waarvoor ISDS een oplossing zou moeten bieden, bestaan domweg niet. Dus dat lijkt een simpel adviesje aan de Europese Commissie: als je TTIP wilt, gooi de ISDS-rechtspraak er dan uit. Niemand zal die missen.

De verdere argumenten tegen TTIP rammelen nogal. Hoe zit dat met de andere kant? Hoe sterk zijn eigenlijk de argumenten van de voorstanders? Laten we eens kijken naar de belangrijkste argumenten van de Europese Commissie, veruit de grootste en belangrijkste voorstander van het verdrag.

Een TTIP-protest in Brussel. Beeld epa

1 TTIP levert meer handel op en dus meer groei

Weinig economen twijfelen hieraan. Zelfs veel tegenstanders erkennen de logica: vrijere handel betekent meer handel en dat zorgt voor meer groei.

Hoe groot het effect zal zijn, is zeer de vraag. Geen enkele studie komt tot grote effecten. Het Nederlandse bureau Ecorys kwam nog wel tot een extra groei van 0,7 procent in enkele jaren. Inkomens zouden 0,8 procent stijgen. Het Londense bureau CEPR rekende op basis van vergelijkbare modellen uit dat pas in 2027 de Europese economie dankzij TTIP 0,48 procent groter zou zijn dan zonder. Per huishouden (van vier personen) zou het voordeel dan neerkomen op 545 euro - aan hoger inkomen en lagere prijzen - maximaal. Dat zit in de categorie alle beetjes helpen.

Of vergelijkbare handelsverdragen in het verleden zulke successen hebben gehad, is moeilijk vast te stellen. Nafta, het Noord-Amerikaanse Vrijhandelsverdrag uit 1994 tussen de VS, Mexico en Canada, is een aardige vergelijking. De Mexicaanse groei nam na de invoering flink toe. Maar wat zegt dat?

Niet-Nafta-lid Brazilië groeide in de veertien jaar vóór Nafta harder dan Mexico. En daarna ook. Het Nafta-lidmaatschap maakte voor Mexico kennelijk niet het verschil.

2 TTIP levert banen op

Nog lastiger dan handelseffecten uitrekenen is het om vast te stellen wat TTIP voor de werkgelegenheid zou betekenen. Vooral doordat de ene sector heel anders reageert op groei van de export dan een andere sector.

CEPR zegt eerlijk dat het niet te doen is, banen voorspellen. Maar het bureau voorspelt wel dat TTIP extra 'arbeidsmobiliteit' zal opleveren. Dat betekent: banen verdwijnen, elders ontstaan weer nieuwe. Zonder TTIP verdwijnt (aldus CEPR) elk jaar 3,7 procent van de banen in Europa. In andere landen en/of andere bedrijfstakken duiken die weer op. Met TTIP wordt dat 3,75 procent. Denkt CEPR. Dat is een verschil dat we in 2027 niet makkelijk in de statistieken zullen terugvinden.

CEPR stelt het niet hard, maar je proeft het wel: TTIP levert banen op. De meeste economen denken dat. Maar twee jaar geleden kwam de Italiaans-Amerikaanse econoom Jeronim Capaldo met een rapport met een heel andere toon. De Verenigde Staten zouden nog wel iets profiteren van TTIP, maar in Europa zou de groei verdwijnen en zouden 600 duizend banen verdwijnen. In tien jaar, dat is dus ook weer niet dramatisch, want de Europese arbeidsmarkt bestaat uit 200 miljoen banen.

Capaldo's analyse - op basis van een ander economisch model - legt de vinger op een essentiële zwakte van de economische wetenschap: die is nauwelijks in staat betrouwbare voorspellingen te produceren. Zeker als de effecten niet overduidelijk zijn, heb je er niet zo veel aan.

3 TTIP is gunstig voor de hele wereld

Bij een 'normaal' handels- en investeringsverdrag worden handelsbelemmeringen tussen twee landen verminderd. De kosten om te handelen zullen binnen dit blok dalen, en daarom wordt de concurrentiepositie van de 'eigen' bedrijven sterker dan die van bedrijven buiten de nieuwe partners.

Gevolg: de handel tussen de twee landen zal groeien ten koste van de handel met derde landen. Maar voor TTIP zou dat niet gelden. Ecorys heeft daarvoor een boeiende theorie. TTIP is zo groot, stelt het onderzoeksbureau, dat zijn invloed zal uitstrekken over de hele wereld. Exporteurs in derde landen (bijvoorbeeld in China of India) moeten nu nog aan andere eisen voldoen als ze naar de EU exporteren dan als ze naar de VS exporteren. Dat is lastig. Zodra de EU en de VS tot één handelsblok zijn samengesmeed, hoeven Indiërs en Chinezen nog maar op één regelsysteem te letten. Daardoor zullen zelfs 'derde landen', oftewel de rest van de wereld, profiteren van TTIP. Een verdrag dus met louter winnaars.

Helaas is dat net iets te mooi om waar te zijn. De Groningse hoogleraar Steven Brakman onderzocht de stelling van Ecorys. Weliswaar zullen veel 'derde' landen profiteren van TTIP, maar op een andere manier dan Ecorys dacht. Dankzij TTIP zullen Europa en Amerika wat meer groeien, en dus meer geld uitgeven, ook in de armste landen in Afrika bijvoorbeeld. Maar landen die concurreren met bedrijven in Amerika en Europa, landen zoals Japan, China en India, krijgen wel degelijk klappen. Gewoon, zoals dat bij handelsverdragen gaat: outsiders verliezen marktaandeel aan insiders. De buren van de VS worden de grootste verliezers, denkt Brakman: Nafta-partners Mexico en Canada verliezen op termijn meer dan 2,5 procent groei.

4 TTIP is goed voor de energiezekerheid

'TTIP geeft ons in Europa toegang tot meer zekere, meer verschillende bronnen van energie', stelt de Europese Commissie op haar website. Dat past in het streven om minder afhankelijk te worden van Russische en Arabische olie en gas.

Amerika kan met zijn schalieolie en -gas soelaas bieden, denkt de Commissie. Amerika is echter erg zuinig op zijn olie en gas, en heeft de export ervan sterk beperkt en omslachtig gemaakt met vergunningsprocedures. TTIP zou dat makkelijker moeten maken.

Helaas wees een studie in opdracht van het Europees Parlement vorig jaar uit dat je aan TTIP niet veel hebt als het om energie gaat. Als de Amerikaanse gasproducenten al willen exporteren, dan toch liever naar Azië, want daar liggen de prijzen aanzienlijk hoger. Maar oké, het helpt wel een beetje voor de energiezekerheid: als er problemen zijn, kan Amerikaans gas enig soelaas bieden.

Kortom, de voordelen van TTIP zijn ook niet om over naar huis te schrijven. Je moet er, net als bij de tegenstanders, in geloven, zeg maar.

Met zo'n kast vol rammelende argumenten moeten er wel andere dingen spelen. Bij de tegenstanders van TTIP is dat wel duidelijk: zij vormen een antiglobalistische alliantie. Samenwerken met Amerika is heulen met de vijand, investeringen van multinationals zijn the root of all evil. Zoals Ritsema van Milieudefensie zegt: 'Een circulaire economie biedt veel meer mogelijkheden dan handel. Hoe nuttig is het als wij straks meer Amerikaanse melk drinken en de Amerikanen meer Nederlandse kaas eten?'

Bij de voorstanders is het ook duidelijk: de ideologie van de vrije markt overheerst er. Zij komen in het algemeen uit de kringen van ondernemers, uit de mainstream van de economische wetenschap en uit de rechtse politieke partijen. Ook zij weten allemaal dat bovenstaande argumenten een beetje dun zijn.

Maar zij hebben nog een laatste argument, een dat in de discussie zelden de aandacht krijgt die het verdient: het geopolitieke argument. Niemand verwoordde dat beter dan Frans Timmermans. Toen hij nog solliciteerde naar de post van Europees Commissaris, hield hij voor het Amerikaanse Center for Strategic and International Studies een toespraak over de trans-Atlantische verhoudingen.

'Wij, Amerikanen en Europeanen, zijn in staat de toekomst voor deze wereld uit te stippelen als we elkaar blijven vasthouden. Dan moeten we niet de fout maken te denken dat TTIP een vrijhandelsverdrag is. TTIP is een geostrategische overeenkomst. (...) Dat moeten we niet overlaten aan mensen die alles weten over hoe je een kip slacht. (...) Zodra TTIP van kracht is, (...) bepalen de Verenigde Staten en Europa de regels, en de anderen zullen moeten volgen, inclusief China, Japan en anderen.'

Dus dat is waar het om gaat bij TTIP. Het Westen maakt zich op om zijn leidende positie in de wereld te verdedigen. Voorstanders voegen daaraan toe dat dat morele vooruitgang oplevert, immers: de normen van het Westen zijn volgens hen superieur aan die van China en andere opkomende landen.

Dat is ook waarom Marhijn Visser van VNO-NCW wil dat het verdrag er komt. De extra groei die TTIP volgens hem genereerd - 'gratis groei' - is mooi meegenomen. Maar het geopolitieke argument is er een van nu of nooit: 'Over twintig jaar hoef je dit niet meer te proberen. Dit is de laatste kans om als westerse landen zo'n positie te krijgen.'

En dan moet er wel onverdroten worden doorgepakt, vindt hij. Want Amerika kan zich zomaar van Europa afwenden. Amerika tekende al een handelsverdrag met een groot aantal Aziatische landen, het Trans Pacific Partnership (TPP). Dat is bijna even groot als TTIP en daar zijn de Amerikanen vol van. Zie hun media. The New York Times heeft op zijn site 620 artikelen over TPP, 67 over TTIP. USA Today: 87 stukjes over TPP, 8 luizige stukjes over TTIP. CNN: 107 keer TPP, 12 keer TTIP.

Het lijkt erop dat de Amerikanen Europa al een beetje aan het vergeten zijn.

Frans Timmermans breekt een lans voor het TTIP tijdens zijn toespraak voor het Center for Strategic & International Studies. Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden