Tijd voor reflectie aan de top

'HET is voor sommige leiders erg eenzaam aan de top. Maar dat zijn leiders die zichzelf overschatten. Het mooiste voorbeeld vond ik altijd de Sjah van Perzië, met wie ik wel eens een enkele keer thee dronk....

Voor oud Shell-topman Gerrit Wagner betekent goed leiderschap: optimaal gebruik maken van iedereen die bij de organisatie is betrokken. 'Toen de Sjah dat hoorde, zuchtte hij: ach, zoiets zou bij mij (met mij bedoelde hij Perzië) nooit kunnen. Jullie bij Shell hebben allemaal goeie mensen. Ik niet.' En toen wist Gerrit Wagner het zeker: deze leider is gedoemd ten onder te gaan ten koste van zijn volk.

Leidinggeven aan een land is natuurlijk niet helemaal te vergelijken met leidinggeven aan een bedrijf. Maar die twee dingen gaan wel steeds meer op elkaar lijken, meent Wessel Ganzevoort, de huisgoeroe van het accountantsbureau KPMG. 'Het MIT (Massachusetts Institute for Technology) gaat er in sommige scenario's vanuit dat ondernemingen in 2015 een maatschappelijke werking hebben als een natie-staat nu.'

Dat komt door de toenemende complexiteit van bedrijven en door de schaalvergroting. Dat noopt bedrijven hun klassieke besturingsmodellen aan te passen. 'Het MIT denkt bijvoorbeeld aan parlementen. Dat is nu nog ondenkbaar, een scheldwoord zelfs in het bedrijfsleven. Maar als er straks allianties ontstaan tusen bedrijven in de VS, Zuid-Amerika en Azië dan is dat misschien wel de enige oplossing.'

Ook in een ander opzicht gaat het besturen van een bedrijf gelijkenis vertonen met het regeren van een land. Ondernemers moeten zich in toenemende mate ten dienste stellen van de werknemers. In Amerika is daar natuurlijk al weer een term voor uitgedacht: servant leadership. Een belangrijke stroming inmiddels, weet Ganzevoort.

'Vroeger werkte je voor een baas, maar de rollen worden steeds vaker omgedraaid. De leider moet richting geven aan het handelen van zijn medewerkers, hij moet voor een visie zorgen. Dat is onontbeerlijk als bindmiddel in grote organisaties.'

De eisen die aan de top van het bedrijfsleven worden gesteld, gaan in rap tempo omhoog. Maar, in tegenstelling tot managers, kunnen leiders-in-de-dop vrijwel nergens te rade gaan. Dat bracht KPMG-consultant Saim Simsek ertoe om het boek te schrijven: Met visie aan de top. In tien interviews met ex-voorzitters van de raden van bestuur van onder meer Shell, Philips, Unilever, Nedlloyd en ING probeert Simek naar boven te halen wat deze mannen tot 'excellente leiders' maakte, om in de woorden van Simek te spreken. Een must voor ambitieuze lieden die hun carrière willen bezegelen met een een bestuurszetel in een grote onderneming.

Maar zoals te verwachten levert het boek geen eenduidig recept. Er zijn net zoveel leiderschapstijlen als er leiders zijn. Maar een opvallende overeenkomst tussen alle geïnterviewde ex-voorzitters is dat ze (tenminste) één grote passie hebben. Klassieke muziek (Floris Maljers, ex-Unilever). Hardlopen door de weilanden (Jaap Peters, ex-Aegon). Antroposofie (Willem Scherpenhuijsen Rom, ex-ING). Zeilen (Frans Swarttouw, ex-Fokker)

Paul Fentener van Vlissingen (ex-SHV) spant de kroon. Hij vist, wandelt in Schotland en is verzot op toneel.

Niet zozeer die passies zelf zijn bijzonder, maar de tijd die top-ondernemers daarvoor nemen. Terwijl iedereen druk-druk-druk is, zitten deze heren in de schouwburg, de zeilboot of de bergen. 'Je moet af en toe weg voor reflectie. Dat deed Dries van Agt ook: hij ging fietsen', aldus Jaap Peters.

Van teveel papier en nota's gruwen de geïnterviewden.'Op vergaderingen ben ik één van de weinigen zonder aktetas. (...) Wat moet ik met al die pakken papier?' vraagt Fentener van Vlissingen zich af.

'Nota's schrijven? Dat deed Joop den Uyl almaar, die had ideeën. Dat werkt niet. Je moet reflectie inbouwen', aldus Peters.

'Ik was echt relaxed', blikt Wisse Dekker (ex-Philips) terug. 'Ik heb zoveel mogelijk gezegd: vrijdagavond trek ik de deur van het kantoor dicht en ik begin maandagochtend weer. Als je je in rust opstelt, is je mind open voor andere dingen.'

Margreet Vermeulen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden