Column

Tijd voor nieuw begrotingsbeleid, deel 2

Het spel en de knikkers

De kwakkeleconomie heeft wel lang genoeg geduurd. Het is tijd voor ander begrotingsbeleid. Vorige week begon ik al met de conclusie: de Nederlandse economie heeft begrotingsbeleid nodig dat 1) op korte termijn de bestedingen verhoogt, 2) over een reeks van jaren de investeringen in mensen en machines opvoert en 3) op langere termijn de staatsschuld terugduwt tot ver onder de 50 procent.

We hebben vorige week gezien dat de kwakkelstand van de economie mede wordt veroorzaakt door twee lagen. De eerste laag bestaat uit de 'gewone' conjuncturele neergang, die (tweede laag) wordt versterkt doordat alle spelers in de economie tegelijkertijd hun balansen aan het schoonvegen zijn.

Deze week voegen we aan de analyse de derde laag toe, die gaat over een wat langere termijn en die structureler van aard is: Nederland investeert steeds minder in mensen en machines.

Overheid en bedrijven investeerden in de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog steeds meer. In wegen, bruggen, machines en gebouwen. In het piekjaar 1971 ging het in totaal om 28,1 procent van het nationaal inkomen.

Sindsdien daalt deze investeringsquote schoksgewijs. Nu is zij eenderde lager, 18 procent. In euro's van vandaag: overheid en bedrijfsleven samen investeren 60 miljard euro minder dan in 1971.

De investeringen in mensen zijn minder afgenomen. Maar de overheidsuitgaven aan onderwijs piekten in de jaren tachtig op 7 procent van het nationaal inkomen, krompen naar 5 procent, en zijn nu (vooral doordat het inkomen maar niet wil groeien) weer terug op 6 procent. Toch zit er, in euro's van vandaag, zo'n 6 miljard euro tussen de piek en het huidige uitgavenniveau.

De afnemende investeringen in mensen en machines knagen structureel aan het groeivermogen van de Nederlandse economie. Beter opgeleide mensen met steeds betere machines kunnen steeds meer produceren (en zo de economie laten groeien), maar als je dat laat versloffen, versloft de economie mee.

De feitelijke economische groei zwakt dan ook al decennialang af. Tot 1975 was de gemiddelde economische groei tijdens een conjunctuurgolf hoger dan 4 procent; dat niveau is sindsdien nimmer meer gehaald.

De terugkeer naar structureel hogere economische groei vereist een terugkeer naar hogere investeringsniveaus van het bedrijfsleven en de overheid.

Kan begrotingsbeleid helpen? Hierover is al heel lang niet meer nagedacht - maar vroeger wel. Voor de Tweede Wereldoorlog was het gebruikelijk binnen de overheidsbegroting onderscheid te maken tussen 'gewone uitgaven' en 'kapitaaluitgaven'. De regel was: voor kapitaaluitgaven, investeringen, mocht de overheid geld lenen. Voor gewone uitgaven moest de begroting sluiten. Dit stond bekend als de 'gulden financieringsregel'.

Hieruit kunnen we inspiratie putten voor het nadenken over de toekomst. Waar het mij nu vooral om gaat: het maken van onderscheid tussen overheidsconsumptie en -investeringen (en inkomensoverdrachten). Juist omdat dit onderscheid vertroebeld is geraakt, kon het gebeuren dat de overheidsinvesteringen sinds de jaren zeventig werden verdrongen door consumptie en overdrachten, electoraal aantrekkelijker bestedingen.

We hebben het vraagstuk - waarom leven we in een kwakkeleconomie? - nu afgepeld in drie lagen. Nederland heeft een structureel economische probleem, doordat de investeringen in mensen en machines al decennialang achteruit kachelen. Nederland lijdt bovendien aan een gebrek aan effectieve vraag. Dit heeft een dubbele laag: de 'gewone' conjuncturele processen die we al eeuwenlang waarnemen, plus de bijzondere balansrecessie waarin alle spelers in de economie tegelijkertijd schoon schip proberen te maken.

Nu kunnen we nieuw begrotingsbeleid gaan maken. Dat doen we volgende week.

Frank Kalshoven is directeur van De Argumentenfabriek.
Reageren? frank@argumentenfabriek.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.