INTERVIEW

Tien keer zoveel toezicht , maar meer schandalen

De overheid moet helemaal geen toezicht willen houden op private ondernemingen. Dat moeten aandeelhouders zelf doen, vindt Paul Frentrop, oud-hoogleraar corporate governance. 'Mensen moeten zelf op hun geld letten, dat werkt het best.'

Exterieur van het kantoor van Autoriteit Financiele Markten (AFM) in Amsterdam. AFM is gedragstoezichthouder op de financiele markten. Beeld anp

Waar is het misgegaan? Nederland heeft meer toezichthouders dan ooit, en tegelijkertijd lijken er nog nooit zoveel schandalen in het bedrijfsleven te zijn geweest als dit jaar, bleek deze week weer bij onder meer SBM Offshore. 'In 1998 hadden we de Stichting Toezicht Effectenverkeer, die met 55 mensen toezicht hield op 208 beursgenoteerde ondernemingen', zegt Paul Frentrop. 'Daar zijn er minder dan honderd van over, en nu hebben we de AFM, de Autoriteit Financiële Markten. Die telt 541 fte's. Dus het aantal beursfondsen is gehalveerd en het aantal toezichthouders vertienvoudigd, maar de affaires gaan gewoon door.'

Paul Frentrop (60) is auteur van een biografie over de legendarische Elsevierbaas Pierre Vinken. Hij is ook bestuurder bij enkele stichtingen en toezichthouder bij een beleggingsfonds en een pensioenfonds. Hij was tot deze zomer hoogleraar corporate governance en capital markets aan Nyenrode. Corporate governance is de vakterm voor goed bestuur bij bedrijven en daar schort het nogal aan. Oud-journalist Frentrop (NRC Handelsblad en het Financieele Dagblad) houdt jaarlijks in een kladboekje de incidenten bij en het exemplaar van dit jaar is nu al overvol. Het begon in januari met een onderzoek van de Ondernemingskamer naar het dividendbeleid van Air France-KLM. De onderneming keerde mogelijk te weinig uit. 'Bovendien hebben ze sinds het derde kwartaal een negatief eigen vermogen', zegt Frentrop. 'Vroeger werd je dan van de beurs gegooid, nu mag het. Geen teken van goed bestuur.'

'Exploitatiegokjes'

Verder vertrok een reeks bestuursvoorzitters en kwamen hun opvolgers kort na hun aantreden met een winstwaarschuwing, een affaire of een combinatie van beide. 'Shell kwam met de eerste winstwaarschuwing in tien jaar. Ben van Beurden zegt dan nogal laconiek dat enkele exploitatiegokjes van zijn voorganger niet goed hebben uitgepakt. Hallo! Dat gaat om miljarden. Bij de Rabobank mag Wiebe Draijer aan de slag omdat ze niemand konden vinden, terwijl hij niets van bankieren weet. Dat was toch een eis van toezichthouder De Nederlandsche Bank? Nogal dubieus allemaal, wat de governance betreft.' Verder kreeg Philips dit jaar een hoge boete voor het schenden van patenten, staat TNT staat nog een kartelboete te wachten in Frankrijk en kreeg KPN 30 miljoen euro boete voor het overtreden van de aanbestedingsregels van de overheid.

Het gesprek vindt plaats op de ochtend dat bekend wordt dat SBM Offshore met justitie een schikking heeft getroffen van 240 miljoen dollar (192 miljoen euro) wegens omkoping. Dezelfde ochtend blijkt dat vijf banken in de VS, Groot-Brittannië en Zwitserland 3,4 miljard dollar moeten betalen voor het knoeien met valutakoersen. 'Banken moeten hun buffers vergroten, maar ondertussen gebruiken toezichthouders ze als pinautomaat', zegt Frentrop. 'Er is al voor 130 miljard dollar aan boetes uitgedeeld. Wie betaalt dat? Niet de bestuurders en handelaren die hebben zitten knoeien. Die gaan gewoon weg, of met pensioen. De rekening gaat naar de aandeelhouder.'

Omkoping

Jarenlang haalde SBM Offshore de grootste orders in de olie-industrie binnen via het omkopen van overheidsfunctionarissen. Sinds deze week heeft het bedrijf ook de grootste Nederlandse fraudeschikking op zijn naam. De bouwer van drijvende olieplatforms moet 192 miljoen euro storten in de staatskas. Uit woensdag bekendgemaakte details blijkt dat SBM voor het binnenhalen van opdrachten in Equatoriaal-Guinea, Angola en Brazilië tussen 2007 en 2011 200 miljoen dollar (160 miljoen euro) commissie aan handelsagenten betaalde. Die gebruikten hun gage om ambtenaren te paaien. Tot in de raad van bestuur juichte SBM dit toe.

Bij SBM Offshore zou een van de bestuurders van de omkoping hebben geweten, maar of hij wordt vervolgd is de vraag.

'Ik vind het de ergste governance-misstand van de laatste tijd: schikken op kosten van de aandeelhouders. Niet de bestuurder wordt gestraft, maar het bedrijf krijgt een boete en de aandeelhouder betaalt. Als een chauffeur van pakweg PostNL met zijn bestelbus door rood rijdt, dan moet hij toch zelf die bekeuring betalen? Dan schikt PostNL toch niet met het Openbaar Ministerie? Tenzij de directie heeft gezegd: er is spoed bij, rij maar door rood. Dan is de onderneming medeschuldig. Waarom betalen banken en ondernemingen enorme bedragen aan schikkingen als medewerkers verkeerde dingen hebben gedaan, zelfs voordat de zaak voor de rechter is gekomen? Volgens mij vooral omdat ze kunnen betalen met andermans geld, dat van de aandeelhouders.'

Geknoei aanbesteding

Ordina blijkt niet alleen slim in het verzinnen van ict-oplossingen voor de overheid, ook weet het bedrijf op vernuftige wijze haar ambtenaren te bespelen. Ordina heeft tussen 2005 en 2011 diverse aanbestedingen op frauduleuze wijze binnengehaald, onthult Zembla. Een klokkenluider bracht de zaak aan het rollen via een usb-stick met tienduizenden e-mails. Het gaat om opdrachten bij het ministerie van Veiligheid en Justitie en de gemeente Rotterdam. In ruil voor wederdiensten gaven ambtenaren Ordina van tevoren inzage in de relevante documenten. Ook speelde een militair geheime informatie door over de systemen bij Defensie.

Tien keer zoveel toezicht en steeds meer schandalen. Hoe kan dat?

'Het toezicht is gebureaucratiseerd. Dat is tien jaar geleden begonnen, na de boekhoudschandalen bij Ahold en Enron. Dat mocht niet meer gebeuren, daarom kwamen er meer regels en meer toezicht. Dan komen er nog meer regels en nog meer mensen om die regels te controleren. De snelst groeiende beroepsgroep in Nederland is die van de compliance officer, de functionaris die bij bedrijven intern moet zorgen dat de regels nageleefd worden. Na elk incident klinkt de roep om nog meer toezicht en regels, alleen het helpt niet. Het wordt een kwestie van afvinken. De jaarverslagen worden steeds dikker, maar bij de nominaties voor de Henri Sijthoff-prijs voor het beste jaarverslag zit voor het eerst geen bedrijf uit de AEX, omdat hun kwaliteit onvoldoende is. En de baas van de sponsor van die prijs, Mazars Accountants, moest onlangs terugtreden omdat hij aandeelhouders verkeerd had voorgelicht. Wat voor land is dit, denk ik dan.'

Voorkennis

Een dominante commissaris die noodzakelijke veranderingen tegenhoudt, maar wel zijn aandelen verkoopt zodra het tegenzit. Eind oktober moet 'mister Fugro' Gert-Jan Kramer zijn functie als commissaris neerleggen. Kort voor een desastreuze winstwaarschuwing heeft hij verkocht. Strikt genomen volgens de regels, onvergeeflijk voor beleggers. Die zien de waarde van hun aandelen verdampen, terwijl Kramer meer dan 20 miljoen euro beurt. De veelgeplaagde bodemonderzoeker dreigt door de toestand ook nog zijn onafhankelijkheid te verliezen. Baggeraar Boskalis heeft na de koersdaling 15 procent gekocht en zint mogelijk op een overname.

Het begint natuurlijk met al die knoeiende bestuurders. Is het niet vooral een morele crisis, in plaats van een toezichtsprobleem?

'Dat denk ik niet. In elk mand appels zitten rotte exemplaren. De meeste ondernemers zijn heel goede mensen, daar hebben we er juist meer van nodig. Het is wel zo dat regels en extern toezicht knabbelen aan de eigen oordeelsvorming van mensen. Aan wat vroeger 'het geweten' heette. Zonder regels moet je zelf beslissen of het wel goed is wat je doet. Met regels hoef je minder na te denken: 'Het mag toch?' In dat opzicht staat de zucht naar meer regelgeving haaks op de wens van een goede bedrijfscultuur.'

Minder toezicht en regels dan maar? Dat zouden de bedrijven en banken wel willen.

'Natuurlijk doet de AFM ook goede dingen. Ik heb er vrienden werken en gun ze het beste. Maar als je dit ziet, moet je je afvragen of het rendement nog in verhouding staat tot de investering. Er is overbureaucratisering, het groeit maar door. Het gaat niet om de regeltjes. Het gaat erom dat aandeelhouders zelf moeten opletten wat er gebeurt bij de bedrijven waar ze in zitten, zodat ze in kunnen grijpen als het niet goed gaat. Het probleem is alleen dat ze nu weinig keus hebben. Anders dan particulieren kunnen grote institutionele beleggers als pensioenfondsen en verzekeraars niet even uitstappen. Ze moeten wel in aandelen beleggen, want de alternatieven leveren niks op.'

'Door die beleggersdwang zie je de normen omlaag gaan. Aandeelhouders steken hun geld ook in rotzooi. Dominique Strauss-Kahn kon begin dit jaar 2 miljard ophalen, zo wanhopig zijn beleggers. En iedereen stond in de rij toen Alibaba in New York naar de beurs ging, terwijl ze vanwege hun gebrekkige structuur geen notering kregen in Hongkong. Maar dat maakt de grote beleggers niet uit. Die kijken niet naar individuele bedrijven, maar naar hun portefeuille. Als die het iets beter doet dan het gemiddelde, zitten ze snor. Er is niemand meer die oplet.'

Fraude

In februari 2013 meldt technisch dienstverlener Imtech uit Gouda problemen bij de bouw van een pretpark in Polen: er moet minstens 100 miljoen euro worden afgeschreven. Het blijkt de inleiding tot een reeks slepende fraudeaffaires in Duitsland, Zwitserland ('niet-zakelijke relaties') en, anderhalve week geleden nog, de Eemshaven. Die brengen de onderneming aan de rand van de afgrond. Een enorme claim-emissie brengt vorige maand redding. De banken blijven met de meeste stukken zitten, zodat Imtech in hun handen is. Het stuiterende aandeel, nog niet zo lang geleden boven de 10 euro, zakt even zelfs onder de 1 cent.

Dus? Wat moet er gebeuren?

De overheid moet helemaal geen toezicht willen houden op private ondernemingen, dat moeten aandeelhouders zelf doen. Het is de afgelopen tien, twintig jaar de trend geweest dat de overheid bouwt aan wetten en regels en toezicht, zodat we niet nog een keer een Aholdschandaal krijgen. De regels zijn er gekomen, de toezichthouders zijn er gekomen en wat blijkt? De schandalen zijn er nog steeds. Dan moet de conclusie zijn dat deze aanpak niet werkt. Dat moet je niet te snel zeggen, maar we zijn nu zestien jaar bezig met corporate governance in Nederland, en zo gaat het blijkbaar niet.'

'Dus mijn stelling is: laat de markt zelf toezicht houden, en geef beleggers daar de mogelijkheden voor. Mensen moeten zelf op hun geld letten, dat is het beste. Dat deden ze vroeger ook, alleen is 80 procent van de beleggingen nu in handen van de grote institutionele beleggers. En die hebben geen achterban die vraagt: 'Waarom beleg jij in een bedrijf met een negatief eigen vermogen? Waarom steek jij geld in een bedrijf dat vanwege zijn structuur geweigerd werd in Hongkong?' Pensioenfondsen mogen geen zaken doen met bedrijven die clusterbommen maken of zeehondjes doodmaken, vindt iedereen. Daar worden ze op aangesproken. Maar goed bestuur maakt blijkbaar niets uit. Dat moet veranderen. Beheerders van andermans geld moeten daarover verantwoording afleggen. Laat ze maar vertellen hoe ze toezien op goed bestuur bij de bedrijven waar ze in zitten, zodat schandalen als Imtech en Fugro niet meer kunnen gebeuren.'

'Wie betalen de boetes? Niet de knoeiers. Wel de aandeelhouder.' Paul Fentrop Beeld Bart Mühl

Falende controlles

KPMG stapelt de ene affaire op de andere. De AFM tikt het kantoor op de vingers vanwege te slappe controles. Eind vorig jaar volgt een spraakmakende schikking van 7 miljoen euro: KPMG hielp bouwbedrijf Ballast Nedam bij het onder de pet houden van steekpenningen. In april verdenken het OM en de Belastingdienst de accountants van fraude bij de bouw van hun hoofdkantoor langs de A9. Daar hielden de partners, onder wie de inmiddels opgestapte voorzitter Jurgen van Breukelen, 10 miljoen euro aan over. Interimbaas Jan Hommen heeft als puinruimer maatregelen genomen bij KPMG. Ook de rest van de sector belooft beterschap.

Reactie AFM

'Het zijn vooral de aandacht en transparantie die ertoe leiden dat incidenten beter zichtbaar worden', zegt AFM-bestuurslid Gerben Everts in een reactie op het toenemend aantal affaires dat aan het licht komt. De AFM herkent zich niet in de kritiek dat de organisatie maar doorgroeit. Dat de AFM zich nu meer met zaken bemoeit, is een wens vanuit de samenleving. 'Wij als toezichthouder zijn geen verlengstuk van de bedrijven zelf. Wij hebben een onafhankelijke rol om druk uit te oefenen, waardoor ook zaken naar boven komen.' De AFM kan niet eigenhandig iedere misstand voorkomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden