Terug naar de kern

Het kon haast niet uitblijven: een hernieuwde roep om kernenergie. Het klimaat vraagt erom, is de bewering, en de aanvoer van olie is ook al zo riskant....

1 Help kernenergie tegen het broeikaseffect? Eventjes een beetje. Bij kernsplijting breken uraniumkernen in stukken. Dat maakt energie los en die wordt omgezet in elektriciteit. Daarbij komt geen kooldioxide vrij en dus helpt kernsplijting inderdaad tegen het broeikaseffect bij het opwekken van elektriciteit.

Helemaal 'broeikasvrij' is kernenergie echter niet. In de keten van winning, transport en raffinage van uraniumerts, de productie van kernbrandstof en de uiteindelijke berging wordt ook energie verbruikt, voor een aanzienlijk deel olie. Wel is berekend dat nucleaire stroom per kilowatt-uur 10 tot 30 keer minder kooldioxide genereert dan een kolencentrale.

Dat is substantieel, maar elektriciteitsvoorziening vormt ruwweg slechts een kwart van de totale energiesector in Nederland (in de wereld nog minder). De rest wordt gebruikt in transport, verwarming, landbouw en industrie.

Wil Nederland de stroomsector met kernenergie binnen de looptijd van het klimaatverdrag van Kyoto (tot 2012) op minimale uitstoot brengen, dan zijn volgens een berekening van WISE (World information on energy), vier middelgrote nieuwe kerncentrales van 500 megawatt nodig, iets meer dan het formaat Borssele. Wil de EU hetzelfde doen, dan moeten er binnen tien jaar meer dan zeventig centrales bij komen. Dat zou overigens de voorraden uranium snel uitputten.

Het argument dat kernenergie nu een begin kan maken met de inperking van de uitstoot van broeikasgassen, totdat op termijn echt duurzame bronnen zijn ontwikkeld, snijdt weinig hout. Geld dat in de bouw van kerncentrales moet worden gestoken, wordt dan niet aan de ontwikkeling van wind-en zonenergie en andere duurzame bronnen besteed. Die bieden daardoor pas later enig soelaas tegen het broeikaseffect.

2 Hoe lang kunnen we met het uranium in de wereld toe? Niet lang, met de 3,5 miljoen ton erts die nu op een betaalbare manier (voor maximaal 80 dollar per ton) winbaar wordt geacht. Het huidige verbruik, goed voor 16 procent van de wereldwijde stroombehoefte, is zo'n 67 duizend ton erts per jaar. Daarmee wordt de geschatte voorraad binnen een halve eeuw uitgeput. Wordt alle elektriciteitsproductie in de wereld nu radicaal vervangen door kerncentrales (even afgezien van de bouwtijd), dan is de voorraad binnen tienjaar schoon op.

Er zit nog elf miljoen ton meer uraniumerts in de grond, maar dat is moeilijker winbaar en dus (veel) duurder. Twee eeuwen is volgens experts het absolute maximum.

Wel wordt er al decennia gewerkt aan zogeheten snellekweekreactoren, waarin tegelijk energie wordt opgewekt en nieuwe brandstof gekweekt via kernreacties in plutonium. Daarmee is op papier een nagenoeg eeuwige energiebron te creëren. In de praktijk zijn experimenten met de snelle-kweektechnologie tot nog toe ernstig in de problemen gekomen door ongelukken en problemen met de veiligheid. Bovendien is plutonium een stof waarvoor een andere toepassing bestaat: in kernwapens.

3 Maakt kernenergie onafhankelijker van het buitenland? Nederland niet, wij hebben geen uraniumerts en geen eigen industrie die zelf kerncentrales kan ontwikkelen en bouwen. De enige Nederlandse kerncentrale, die in Borssele, vergt netto circa 95 ton uraniumerts per jaar. Bij het inzetten van kernenergie om voor de stroomvoorziening de Kyotodoelstelling te realiseren, wordt dat zeker het viervoudige. We blijven daarmee een kleine partij op de wereldmarkt, waar jaarlijks ongeveer 36 duizend ton omgaat.

De grote leveranciers van uranium in de wereld liggen buiten West-Europa: Canada, Australië, Kazachstan, Rusland, Niger, Namibië, Oezbekistan, de Verenigde Staten. Alleen Tsjechië haalt in Europa zelf jaarlijks 345 ton omhoog. Het merendeel ligt wel veel meer binnen de westerse invloedssfeer dan de bekende olievoorraden. Nu komt ongeveer eenderde van de ingevoerde ruwe olie uit West-Europa en evenveel uit het Midden-Oosten. Oost-Europa wordt wel steeds belangrijker (ruim 20 procent).

Serieuze leveranciers van nucleaire technologie zijn Amerikaans, Duits en Frans. In Nederland is er enige expertise bij het ECN in Petten en bij de KEMA in Arnhem. Afgezien van de verrijkingsfabriek Urenco in Almelo is er geen nucleaire industrie in Nederland. Europa heeft wel alles in huis.

4 Is kernenergie zo goedkoop als wordt beweerd? Niet echt. Ooit was de verwachting dat het de consument vrijwel niets zou kosten. Dat is een illusie gebleken. Vijf tot zeven eurocent per kilowattuur, de huidige prijs, is twee tot vier keer zo hoog als de stroom uit een kolencentrale. Dat is duurder dan windenergie en goedkoper dan zonne-energie.

Prijsdalingen zitten er, anders dan bij de nog prille duurzame bronnen, niet in, ook al omdat in de stroomprijs een aantal onvermijdelijke kosten van kernenergie nog niet worden meegerekend.

Daarvan is de prijs van de ontmanteling na sluiting de grootste. Er zijn tot nog toe nauwelijks centrales afgebroken, maar de kosten worden hoog ingeschat, zeker een paar honderd miljoen euro per centrale. Of die tot nog toe fictieve kosten bij voorbaat worden doorberekend, is onduidelijk. Hetzelfde geldt voor de kosten van opslag van hoogwaardig afval op de lange termijn.

Schade na een kernramp wordt grotendeels op de staat afgewenteld. De eigenaar van een kerncentrale in Europa is voor maximaal 700 miljoen euro aansprakelijk, een fractie van de werkelijke kosten als het echt misgaat.

Een berekening van de prijs van een vermeden ton kooldioxide is verhelderend. Voor zonne-energie is die vooralsnog astronomisch hoog. Voor kernenergie ligt de prijs tussen de 10 en 30 euro per ton broeikasgas. Energiebesparingen en windenergie leveren volgens dezelfde berekeningen zelfs geld op, maar staatssubsidies. dat komt door staatssubsidies.

5 Weten we al wat we met het kernafval moeten? Nee, nergens ter wereld is een ondergrondse opslag voor de lange termijn en er is ook geen zicht op. Toch is dat nodig omdat hoog radio-actief afval tot 240 duizend jaar gevaarlijk blijft.

Een poging in de VS om het afval te bergen in bunkers onder de Yucca Mountain in Nevada is gestuit op protest van de bevolking. Diep onder de grond zou het kernafval niet in contact komen met grondwater en aardbevingen zouden er geen vat op hebben. Het is echter onmogelijk met zekerheid te zeggen of een gebied honderdduizenden jaren droog en geologisch stabiel zal blijven.

Echt hypothetisch zijn oplossingen als opslag in diepe oceaantroggen of afval de ruimte in schieten. Daarom zal de huidige praktijk van opslag bij kerncentrales nog lang worden toegepast. Nederland gaat vooralsnog uit van tijdelijke opslag bij Borssele voor honderd jaar.

Intussen is het wel mogelijk om de kernafvalstromen te scheiden en met bestraling de radio-actieve levensduur te verminderen tot enkele honderden jaren. Daarmee slinkt ook de te bergen hoeveelheid en het veiligheidsprobleem. De kosten stijgen wel door deze transmutatie van kernafval.

De Europese Unie wil dat lidstaten elk een locatie aanwijzen voor eindopslag, maar de landen hebben dat voorstel getorpedeerd.

6 Zijn kerncentrales inmiddels veilig genoeg? Niet veiliger dan ten tijde van het besluit dat Nederland geen nieuwe kerncentrales wilde. Na de ramp in Tsjernobyl (1986) is de internationale markt voor kernindustrie goeddeels ingestort. Ook al zijn de meeste westerse reactoren van een heel ander type dan de ontplofte grafietreactor in Oekraïne, nieuwe centrales zijn er nauwelijks meer gebouwd. Voor ontwerp en ontwikkeling van echt nieuwe types is niet veel geld.

Er zijn wel ideeën om reactoren te bouwen waarin de kernreacties moeilijk uit de hand kunnen lopen. In deze zogeheten inherent veilige centrales stopt het splijtingsproces automatisch als het misgaat.

Onder meer het ECN in Petten werkt aan een dergelijke reactor, een ballenbad van grafietbollen met een pit van splijtstof. In Zuid-Afrika staat een proefproject, in China draait een eerste reactor van dit type. Commercieel zijn ze nog niet beschikbaar.

7 Leidt meer kernenergie ook tot kernwapens? Niet zomaar, maar de kans erop neemt toe naarmate er meer splijtstof, kernafval en nucleaire technologie in omloop zijn. Officieel moet het non-proliferatieverdrag uit 1970 toezien op vreedzaam gebruik van nucleaire energie. In de praktijk lopen civiel en militair gebruik geregeld door elkaar.

'Weapons grade' materialen worden doorgaans in speciale reactoren aangemaakt. Plutonium-239 ontstaat wel in een kerncentrale die op productie van stroom is gericht, maar er zit veel plutonium-240 bij, een stof die kernwapens onbetrouwbaar maakt. In principe is ook uit gewoon kernafval het wapen-plutonium wel te winnen. Een bom met uranium moet heel zuiver uranium-235 bevatten (maar dan 93 procent). Daarvoor is een omvangrijke verrijkingsfabriek nodig.

Maar ook zonder opwerking of verrijking is kernafval een veiligheidsrisico. Zogeheten vuile bommen zijn niet denkbeeldig: een gewoon explosief dat een paar kilo radioactief materiaal verspreidt in dichtbevolkt gebied veroorzaakt een ramp van ongekende proporties.

8 Hoe denken Nederlanders over kernenergie? Iets minder negatief dan we ons herinneren van de Brede Maatschappelijke Discussie over kernenergie, in de jaren tachtig. In 2002 bleek uit een NIPO-enquête onder 1131 Nederlanders (opdrachtgever kerncentrale Borssele) dat 4 procent een voorkeur had voor kernenergie boven andere energiebronnen. Een jaar eerder was dat 2 procent. De stijging was te danken aan een gewijzigde opstelling onder 50-plussers, hoog opgeleiden en VVD'ers, aldus de onderzoekers. Zij vinden kernenergie schoner en als bron onuitputtelijk.

Kernenergie staat, stelde het Rathenau-instituut vorig jaar vast, allang niet meer in het middelpunt van de publieke aandacht. Maar net als eerder is een overgrote meerderheid tegen, als ernaar gevraagd wordt. Driekwart van de ondervraagden zei tegen uitbreiding van het aantal kerncentrales in Nederland te zijn, ongeveer 18 procent was voor. Uit dezelfde verkenning bleek dat Nederlanders relatief weinig bezwaar hebben tegen opslag van kernafval in eigen land.

Een peiling deze week geeft een ander beeld. Borssele mag best wat langer open blijven, blijkt uit de peiling van Maurice de Hond. 66 Procent is voor. Voor nieuwe kerncentrales in Nederland voelt 47 procent, maar 43 procent van de ondervraagden is tegen.

9 Wie willen er eigenlijk nieuwe kerncentrales? Een deel van de bevolking dus, al is het (nog) geen meerderheid. De milieubeweging is natuurlijk tegen, inclusief de politiek. Namens het CDA liet minister Bot weten niet langer dogmatisch tegen te willen zijn, vooral omwille van Europese autonomie. Minister Brinkman (D66) van EZ is een verklaard voorstander. Milieu-staatssecretaris Van Geel (ook CDA) wil, liet hij deze week weten, praten over het open houden van Borssele na 2013. De VVD is ronduit vóór kernenergie.

De energiesector zelf is overigens huiverig. Energiebedrijven staan gereserveerd tegenover de bouw van nieuwe centrales. Die duurt tien jaar en de kosten zijn circa twee miljard euro per centrale. Zeker in een geliberaliseerde markt voelen ze meer voor kleinschalige bronnen die minder kapitale investeringen vergen.

10 Moet Borssele wel open blijven na 2013? Ja, dat kan. De eigenaar stelt dat hij een vergunning heeft voor onbepaalde tijd en dat betekent dat de kerncentrale mag blijven draaien zo lang dat veilig is.

De internationale trend is ook om kerncentrales langer operationeel te houden. Zestig jaar is tot dusver het maximum. De woordvoerder van de kerncentrale vermoedt dat ook Borssele (tiptop in conditie volgens de laatste evaluatie van 2004) zo lang mee kan. Dat zou inhouden dat Borssele tot 2033 open blijft.

Dan worden meer kosten gemaakt voor splijtstofstaven die vervangen en bewerkt moeten worden. Ook de opslag bij COVRA moet dan worden uitgebreid. Per jaar gebruikt de centrale 121 brandstofstaven, waarvan een kwart tot eenderde per jaar wordt vervangen. De staven gaan vier tot vijf jaar mee. Voor deze activiteiten zijn geen belemmeringen, de vergunningen lopen gewoon door.

Borssele levert ruwweg 4 procent van de stroom die in Nederland wordt gebruikt. Dat is niet veel, maar voorkomt per jaar ongeveer 1,4 miljoen ton CO2 uitstoot uit een gascentrale. Open houden speelt geen wezenlijke rol bij de vraag hoe Nederland de doelstelling van Kyoto moet halen. Sluiten ook niet.

Met één pennenstreek wordt wel veel geld vrijgemaakt. Als Borssele open blijft, hoeft de staat geen afkoopsom te betalen. Daartoe was hij bij sluiting verplicht omdat de eigenaar een vergunning heeft voor onbepaalde tijd. De miljoenen die dan vrijvallen kunnen volgens de staatssecretaris goed besteed worden aan alternatieve energie, hogere energie-efficiency en energiebesparing.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden