Tem de Russische oligarchen, maar verdrijf ze niet

Het mislukken van de hervormingen in Rusland wordt vaak toegeschreven aan de grote invloed van de machtige oligarchen op de regering....

CHRYSTIA FREELAND

IN VLADIVOSTOK zijn artsen in staking gegaan omdat ze al een jaar geen salaris hebben ontvangen en in een luxueuze datsja even buiten Moskou organiseert één van de zes oligarchen van Rusland wekelijks een striptease-show. De jonge Russische schoonheden vertonen hun kunsten op een eilandje in een reusachtig zwembad, toegelonkt door baders onder wie zich niet zelden ook een paar ministers bevinden.

Het is slechts één van de vele voorbeelden van de lifestyle waarmee de prominentste Russische zakenlieden zich tot levende karikaturen van het roverskapitalisme maakten. Zij bezitten vakantiehuizen aan de Middellandse Zee, goedgevulde rekeningen bij discrete Zwitserse banken, en ze behangen hun maîtresses met diamanten en haute couture. Nog geen tien jaar nadat ze hun imperia begonnen op te bouwen, heeft een aantal van hen al een plaats veroverd op Forbes-lijst van 's werelds rijkste zakenmensen.

In een land waar de levensverwachting van mannen nu bijna even laag is als in de armste delen van Afrika, getuigt een dergelijke praalzucht niet bepaald van smaak. Maar werkelijk ten hemel schreiend is niet de rijkdom van de oligarchen, maar hun politieke macht. Hoever die gaat is de laatste weken duidelijker geworden.

Toen de Russische economie in een crisis belandde en de regering viel, staken de oligarchen de koppen bij elkaar in wat in feite een kitchen cabinet was. Na de noodlottige avond van 16 augustus, toen de regering tot devaluatie van de roebel besloot, liepen de oligarchen de hele nacht op en neer voor het vertrek van de premier. En de uitnodiging aan Domingo Cavallo, de man die de hyperinflatie in Argentinië met succes bestreed en onlangs inderhaast naar Rusland werd geroepen voor advies aan de ministersploeg van Jeltsin, werd door de oligarchen geregeld.

Het moge duidelijk zijn dat deze ondernemers niet aan het landsbelang denken als zij vanuit hun glanzende auto's met regeringsnummerborden - een bijdrage van het Kremlin aan hun semi-ministeriële status - hun zaakjes regelen. Vanaf het moment dat zij de overheid ertoe overhaalden hen de beste ondernemingen voor spotprijzen in handen te spelen - sinds 1995 dus - hebben de oligarchen de kunst geperfectioneerd om hun invloed ten eigen bate te gebruiken.

Boris Nemstov, de hervormingsgezinde vice-premier die bij de laatste regeringswisseling naar huis werd gestuurd, beweert zelfs dat de oligarchen het ontslag van premier Sergei Kirijenko orkestreerden: zijn hervormingsvoorstellen zouden hun zakenimperia in gevaar hebben gebracht.

Het is vriendjes-kapitalisme in zijn meest onverhulde vorm. En nu het hervormingsproces in Rusland wankelt, worden de oligarchen door westerse zowel als Russische waarnemers aangewezen als de schurken van de overgangsperiode. Er lijkt weinig tegen in te brengen. Per slot van rekening kopen de oligarchen ambtenaren om, brengen zij hun winsten naar het buitenland en kozen zij voor het manipuleren van de privatiseringsoperatie in plaats van in de echte economie te investeren.

Maar hoewel deze praktijken zeker niet zullen worden aangeprezen op de Harvard Business School, zijn zij in feite de enige rationele ondernemingsstrategie in een land waar ambtenaren corrupt zijn, waar investeringen amper jurdisch worden beschermd en waar de belastingen niet alleen onbetaalbaar zijn, maar ook willekeurig worden geheven. Hoeveel je de oligarchen dus ook kunt verwijten, zij zijn slechts een symptoom van de Russische ziekte.

Als de oligarchen niet de oorzaak zijn van het kwijnende kapitalisme, waar ligt de oorzaak dan? Het meest fundamentele probleem is de zwakte van de staat. Nog niet zo lang geleden steunde het hele staatsapparaat op de communistische partij. Jeltsin maakte daar in één klap een einde aan, maar verzuimde een vervangende machinerie in elkaar te timmeren. Het gevolg is dat zijn regering zelfs zulke elementaire taken als het opleggen van sancties bij contractbreuk of bij belastingontduiking, niet kan uitoefenen.

Door de economische crisis is die zwakte alleen maar toegenomen. De regering heeft zo weinig gezag over de ambtenarij dat er onlangs zelfs bij het Staatbureau voor de Statistiek een groep corrupte apparatsjiks werd ontdekt die hun diensten hadden verkocht. De incompetentie van de regering strekt zich bovendien uit tot het terrein dat tot haar specialiteiten zou moeten behoren: de politiek. De oligarchen ontlenen hun macht ook aan het feit dat zij in 1996 de falende verkiezingscampagne van Jeltsin overnamen en met eigen mensen bemanden.

Door de stuurloosheid aan de top, kunnen de oligarchen ministers naar hun hand zetten, staatseigendommen opslokken en als schaduwkabinet functioneren. Toen Rusland na het communisme het geloof in de vrije markt omhelsde, werd er iets belangrijks vergeten: een goed functionerend kapitalisme is niet alleen een kwestie van economie. Er is ook een sterke en onafhankelijke staat voor nodig. De opbouw van staatinstellingen is een langdurig en moeizaam proces. Maar de even dappere als toegewijde mensen die het voortouw namen bij de overgang naar het kapitalisme waren revolutionairen die in bolsjewistische methoden geloofden. Het leek hen te ontgaan dat de realisatie van het kapitalisme andere methoden vereist.

Van meet af aan lag de stuwkracht achter de hervormingen bij de top. Alle aandacht was gericht op de ontbinding van de oude structuren en het van hogerhand afdwingen van een radicaal andere levenswijze. De hervormers verdedigden met trots het principe dat het doel de middelen heiligt. Maar met deze benadering effenden zij de weg voor de oligarchen.

Het flagrantste voorbeeld is de 'aandelen-voor-leningen' privatisering. Hiermee leverde de staat in 1995 een aantal van de waardevolste bedrijven tegen afbraakprijzen uit aan de oligarchen. Zo veranderden middelgrote ondernemers plotseling in bona fide internationale tycoons. Menigeen bekritiseerde deze gang van zaken als corrupt en oneerlijk.

De Russische markthervormers deden dit soort kritiek af als geklaag van nostalgici. Het hoogste gebod was de communistische, rode bedrijfsdirecteuren te vervangen door het nieuwe type kapitalisten, die de regering goed gezind waren. Politici die vraagtekens bij de integriteit van het proces zetten, werden voor slapjanus uitgemaakt. Vanuit hetzelfde schaamteloze pragmatisme sloot het Kremlin in 1996 zijn verkiezingspact met de oligarchen. Een aantal halsstarrige democraten, voor het merendeel dromers die zo onpragmatisch waren dat ze in de Sovjet-periode achter de tralies werden gezet, protesteerden tegen het pact.

Aangezien niet alleen de staatstelevisie, maar ook de tv-stations in particuliere handen vanaf dat moment Jeltsins herverkiezingsteam steunden, maakten zij zich vooral druk over het de facto herstel van de censuur. Anderen vreesden dat de politieke alliantie het economisch evenwicht permanent in het voordeel van de oligarchen zou doen omslaan. Ook die bezwaren werden als lafhartig en niet-opportuun afgewezen. En toen kwamen de voorspellingen uit. Dankzij de operatie 'aandelen-voor-leningen' kregen de oligarchen economische spierballen.

De verkiezingen van 1996 gaven hen politieke invloed. Uiteindelijk gebruikten zij beide om af te rekenen met de hervormers waaraan zij hun positie te danken hebben. 'Ik ben ervan overtuigd dat wij de oligarchen hebben gecreëerd', aldus de vooraanstaande, hervormingsgezinde econoom Aleksej Oeljoekaev.

Een andere, hiermee samenhangende oorzaak van de huidige moeilijkheden, is dat het Kremlin te weinig aandacht besteedde aan het terugdringen van de bureaucratie en evenmin maatregelen nam om economische activiteiten onder de bevolking te stimuleren. De relatief kleine Russische Federatie heeft meer ambtenaren in dienst dan de oude Sovjet-Unie.

En die ambtenaren mogen de normale overheidstaken dan niet kunnen vervullen, zij vormen wel een gigantische belemmering bij het opzetten van kleinere bedrijven. Vanwege de bureaucratische rompslomp en de noodzaak een legertje ambtenaren om te kopen, kan er in Rusland nooit zo'n grote middenstand ontstaan als in Polen.

Een ondoelmatige staat, een bolsjewistische benadering van de hervormingen en een ontbrekende middenklasse - hierop is de Russische kleptocratie gebouwd. Kan er op deze fundamenten ooit een kapitalistische democratie ontstaan? Het lijkt onwaarschijnlijk dat de Sovjet-apparatsjiks, die onlangs uit hun winterslaap werden gewekt om een nieuwe regering te vormen, daar zelfs maar naar zullen streven.

De voormalige baas van Gosplan, Joeri Masljoekov, die nu opnieuw verantwoordelijk is voor de economie, zei deze maand dat Moskou de crisis zal bestrijden met een verhoging van de overheidsuitgaven. Om de achterstallige lonen en pensioenen te betalen, zullen er roebels worden gedrukt. Dat zal tot hyperinflatie leiden. Vergeleken met de winterstormen die Rusland dan te wachten staan, zal de huidige beroering een lentebriesje lijken.

Hoe Rusland hierop zal reageren, is onvoorspelbaar. Zoals wel vaker is gebeurd, zou de hyperinflatie een autoritair bewind in het zadel kunnen helpen. Dat zal de economische chaos trachten te bestrijden met meer politieke controle. Maar in Rusland kan economische instabiliteit ook een tweede kans betekenen voor de hervormingen.

Net als in veel Latijns-Amerikaanse landen en in Bulgarije kunnen ook de Russen op een bepaald moment - na weken, maanden of jaren - genoeg krijgen van hyperinflatie en een verwaterde versie van de Sovjet-economie. In dat geval zou een nieuwe groep politici de gelegenheid krijgen om het marktexperiment in Rusland toch nog van de grond te tillen.

Mocht dit gebeuren, dan zal deze tweede generatie liberale hervormers helemaal opnieuw moeten beginnen. Om aanhang te mobiliseren voor hun programma's zouden ze echte politieke partijen moeten oprichten, en niet zoals nu vertrouwen op de onzekere steun voor een broze president. Ook dienen ze maatregelen te nemen om de opkomst van een middenklasse te bevorderen, zodat er op den duur een solide electorale groep ontstaat die de hervormingen steunt.

Daarnaast is het van groot belang dat de hervormingsgezinde politici inzien dat zij presideren over een pseudo-staat. (Dit kan veranderen als er op de golven van de huidige crisis een autoritaire leider aan de macht komt). Wil een nieuwe hervormingspoging slagen, dan moet allereerst worden begonnen met de moeizame wederopbouw van de staat. Ofschoon tevens moet worden erkend dat ingewikkelde programma's op dit moment buiten het bereik van de regering liggen.

En hoe zal het verder gaan met de oligarchen? De om zich heen grijpende depressie heeft hun imperia al ernstig aangetast. Bovendien heeft de crisis ministers aan de macht geholpen die openlijk over nationalisatie reppen.

Dit alles zou hun ondergang kunnen betekenen. Maar het is ook denkbaar dat de zittende regering de oligarchen een reddingsboei toewerpt. De meeste van hen konden hun fortuin maken dankzij de stroom van goedkope kredieten die de centrale bank tussen 1992 en 1994, de jaren dat Victor Gerasjenko directeur was, verstrekte. Gerasjenko is nu teruggekeerd naar zijn oude stek en de verwachting is dat hij opnieuw met geld gaat strooien. Indien de oligarchen door de apparatsjiks overeind worden gehouden, dan zullen de voortrekkers van een nieuwe hervormingspoging in Rusland met hen moeten leven.

En dat is misschien, voorlopig althans, niet eens zo erg. Vanwege de omweg die Rusland naar het kapitalisme heeft gemaakt, behoren de imperia van de oligarchen tot de weinige instellingen in het land die goed functioneren. Ze hebben tevens werknemers in dienst die tot het puikje behoren van wat het land aan hooggeschoolden te bieden heeft.

Tegen hen tekeer te gaan mag dan emotionele voldoening geven, maar de toekomst van Rusland zou weleens meer gebaat kunnen zijn bij getemde oligarchen dan bij hun verdwijning. Echte sociale rechtvaardigheid wordt in Rusland pas mogelijk als er een civil society is ontstaan die sterk genoeg is om haar te eisen.

Chrystia Freeland was chef van de redactie van de The Financial Times in Moskou.

The New Republic

Vertaling: Margreet de Boer.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden