Supermarkt wordt ónze supermarkt, wel zo voordelig

Biologische winkelketen Odin introduceert lidmaatschap

De een na de ander worden de supermarkten van Odin omgevormd tot coöperatie. Dat gebeurt uit idealisme, maar zeker ook met het oog op de rauwe economische werkelijkheid.

De Odin-supermarkt in Zutphen. Foto Raymond Rutting / de Volkskrant

Aan de Estafette in de Zutphense Spittaalstraat ziet de klant niet meteen af dat hij een bijzondere supermarkt instapt. Tot het oog op de prijskaartjes valt. Zes eieren van eigen merk: 2,55 euro, ledenprijs 2,15 euro. Halfvolle kwark: 2,75 euro, ledenprijs 2,35 euro. Navelina-sinasappels: 2,50 euro, ledenprijs 1,85 euro.

De ledenprijs is het meest zichtbare bewijs van de transformatie die de biologische Estafette-winkels ondergaan. Vijftien van de negentien winkels zijn inmiddels juridisch vertimmerd tot een coöperatie, waarvan je als klant lid kunt worden. Duizenden mensen hebben honderd euro neergeteld voor een aandeel in 'hun' winkel. Ze betalen elke maand een bedrag vanaf 16 euro om er goedkoper boodschappen te kunnen doen.

De Estafette-keten komt voort uit Odin, dat in 1983 begon als een groothandel in biologische en biodynamische levensmiddelen. In 2003 kwam daar een keten aan speciaalzaken bij. Nu groothandel en winkels tot coöperatie zijn omgesmeed, bepalen distributeur, leveranciers en klanten gezamenlijk wat er in de winkels komt te liggen. Als onderdeel van de nieuwe opzet worden alle Estafette-winkels omgedoopt tot Odin-winkels.

Een coöperatie zoals Odin die heeft opgezet is vrij uniek, zegt adviseur Cynthia Griffioen van de Nationale Coöperatie Raad. Nederland telt bijna 8.000 coöperaties, vooral in de landbouw, maar ook in het toerisme, de detailhandel, gezondheidszorg en de uitvaartverzorging. Bij 266 zijn de leden consumenten die een product of dienst afnemen. Of ze iets in de melk te brokkelen hebben verschilt per coöperatie, zegt Griffioen. 'Bij een aantal lijkt de ledeninvloed gering.'

Odin: 19 winkels

Odin is na Ekoplaza (75 filialen) en de Natuurwinkel (26 vestigingen) de grootste Nederlandse keten van biologische speciaalzaken. Bij de negentien winkels werken ruim 360 mensen. De coöperatie boekte in 2015 een omzet van bijna 36 miljoen euro, waarop verlies werd geleden van ruim 4 ton door afschrijvingen, aanloopkosten en investeringen. De omzet uit de winkels bedroeg circa 25 miljoen. Rond eenderde van die opbrengst is te danken aan de leden.

Economische noodzaak

Uniek of niet - er is ook een rauwe economische noodzaak voor deze constructie. De concurrentie op de markt voor biologische levensmiddelen is groot. De gewone supermarkt verkoopt steeds meer biovoedsel. Lidl, prijsvechter bij uitstek, heeft vorig jaar zomer zijn biologische assortiment uitgebreid. Rivaal Plus verdubbelt dit jaar zijn aanbod aan biologische levensmiddelen en gaat producten als kokosolie en speltpasta verkopen. Via de supermarkt wordt inmiddels een miljard euro aan biovoedsel verkocht. Via de speciaalzaken, boerderijwinkels en horeca tussen de 300 en 400 miljoen euro.

Tegen de marktmacht van de 'grote retail' is het moeilijk opboksen. Een bedrijf als Jumbo, met 580 vestigingen, kan de lagere prijs op bijvoorbeeld bio-bananen compenseren met de hogere marges op gangbare producten. De Consumentenbond constateerde vorig jaar dat biovoedsel in de gewone supermarkt stukken goedkoper is dan in de speciaalzaak. Het verschil tussen de goedkoopste aanbieder (Dirk) en de duurste (Estafette) liep in een prijspeiling op tot 36 procent. Odin-directielid Merle Koomans: 'Maar wij halen ons vlees bij lokale boeren. De supermarkten doen dat voor een schijntje uit Litouwen.'

De Estafette-supermarkt van Odin in Zutphen. Foto Raymond Rutting / de Volkskrant

De Estafette/Odin zal altijd duurder blijven dan de supermarktreuzen. 'Maar in de nieuwe opzet kunnen we de klant voordelen bieden zonder dat we boeren hoeven af te knijpen', zegt Koomans. De Estafette-winkels hebben nu ruim vierduizend leden. Hun maandelijkse bijdrage dekt een deel van vaste kosten af, zoals de winkelhuur en het personeel. 'We streven naar tienduizend leden voor de negentien winkels in de komende drie jaar.'

Maar hoeveel invloed hebben de leden nou echt op het winkelassortiment? 'Ieder zijn rol. Winkelier zijn is een vak. Dat kunnen wij het beste. Maar de klanten houden ons wel bij de les.' Zo bleek dat de lagere ledenprijzen niet leiden tot hogere vleesverkopen, zoals ze bij Odin hadden verwacht, maar tot een stijgende verkoop van groente en fruit.

Foto Raymond Rutting / de Volkskrant

Biedt het lidmaatschap dan vooral een goed gevoel? Zonder idealen kan de cooperatie volgens Koomans inderdaad niet bestaan. 'Het lidmaatschap is ook een investering in de toekomst. De wereld wordt er beter van als de biodiversiteit behouden blijft. Onze leden zijn ook onze ambassadeurs. Ze wakkeren het bewustzijn van anderen aan.'

Pionier van het groente-abonnement

Odin is sinds 1994 vooral bekend van zijn groente-abonnementen, waarbij de klant elke week een kartonnen tas met groenten en fruit van het seizoen kan afhalen op 400 locaties. In een tijd dat er amper biogroente en -fruit voorhanden was telde de service 30 duizend abonnees, maar dat aantal is gehalveerd.

Coöperatievorm herleeft

Coöperaties worden vaak geassocieerd met boeren (Avebe, FrieslandCampina), verzekeraars (Achmea, Menzis) en een enkele bank (Rabobank). Soms staan consumenten aan de basis van een coöperatie: zo begon uitvaartverzorger Yarden in 1919 als de Arbeiders Vereniging voor Lijk Verbranding (AVVL). De laatste jaren is er een opleving te zien van het coöperatiemodel onder consumenten. De vereniging van (huis)eigenaren is de bekendste vorm, maar er zijn ook coöperaties van buurtbewoners voor de aanleg van snelle internetverbindingen in afgelegen gebieden of voor de bouw van windmolens. De coöperatie biedt verschillende voordelen: beperkte juridische aansprakelijkheid van de leden en de mogelijkheid winst onbelast uit te keren. De laatste jaren is de rechtsvorm gebruikt om boekhandels voor sluiting te behouden zoals bij de ondergang van de Polare-keten in 2014. Opmerkelijk is de coöperatie Laatste Wil. De leden streven naar vrije, legale toegang tot middelen waarmee mensen een einde aan hun leven kunnen maken, zonder toetsing voor- of achteraf door artsen.

Meer over