'Subsidies zijn een ernstige vorm van verslaving'

Verslaving kent vele verschijningsvormen: verslaving aan werk, tv, gokken, seks, drank en drugs. De meeste verslavingen worden algemeen ervaren als maatschappelijk ongewenst en schadelijk....

ANDRE DE MOOR

Toch hebben subsidies een goede naam. Steun met geld of andere middelen geldt vrij algemeen als maatschappelijk zinvol en effectief. Is deze reputatie terecht? En hoe gezond is steunverlening eigenlijk?

Ik ben van mening dat subsidies slecht en verslavend zijn. Slecht, omdat subsidies de verkeerde prikkels geven en ongewenst gedrag en verspilling in de hand werken: zij verstoren een gezonde marktwerking, schaden het milieu en komen vrijwel altijd ten goede aan de rijken en beter bedeelden. Bovendien zijn subsidies verslavend, een verslaving die min of meer bewust wordt uitgelokt en in stand gehouden door de politieke 'dealers'. In feite hebben subsidies alle kenmerken van een hard drug.

Het begrip subsidie omvat meer dan de traditionele verstrekking van geld. Ook fiscale aftrekposten en vrijstellingen, lagere tarieven, prijsgaranties en zachte leningen vallen eronder. Deze vormen van subsidie lopen in de miljarden en maken de traditionele handouts tot een fooi. Juist die verborgen subsidies zijn uitermate schadelijk en verslavend.

Hoog in de topvijf van verslavende subsidies staat de fameuze fiscale aftrek van hypotheekrente. Was wellicht ooit het doel het eigen woningbezit onder de lagere inkomens te stimuleren, intussen is de regeling niet meer dan een verslavende subsidie voor de hogere inkomens, met de overheid als legale dealer. Jaarlijks wordt twintig miljard gulden aan hypotheekrente opgevoerd en kunnen huiseigenaren zo'n tien miljard als subsidie tegemoet zien. Een kwart komt terecht bij 3 procent van de rijkste belastingbetalers. De onbeperktheid van de aftrek maakt de regeling nog meer tot een grabbelton voor de hogere inkomens, omdat het hen enkel prikkelt hun hypotheek te verhogen ter financiering van consumptieve aankopen of curieuze beleggingsconstructies.

Van het eigenlijke doel komt ook weinig meer terecht. Integendeel, de subsidie is zo'n verstoring in de woningmarkt dat zij eerder een drempel opwerpt voor lagere inkomens. De fiscale aftrek beïnvloedt direct het besteedbaar inkomen en daarmee het gedrag van kopers en verkopers. De effecten op vraag en aanbod zijn voorspelbaar. Uiteindelijk komt het belastingvoordeel tot uitdrukking in hogere huizenprijzen en vermogensgroei. Van die prijsopdrijving profiteren vooral makelaars en notarissen. Aspirant-kopers met een kleine beurs kunnen fluiten naar hun droomhuis.

Verder heeft het fiscaal stimuleren van woningbezit ook sterk negatieve effecten op energieverbruik, milieu en ruimtebeslag. De gelukkige verslaafden gaan in grotere huizen wonen en verbruiken meer energie. Volgens Amerikaans onderzoek ligt dit hogere verbruik tussen de 1,5 en 7 procent. Al met al is de subsidie-verslaving zo diep in de woningmarkt geworteld dat afschaffing onmogelijk lijkt. De gevolgen zouden noodlottig zijn met mogelijk faillissementen voor individuen en hypotheekverschaffers. Ook de 'dealende' politici weigeren af te kicken en smoren elke discussie in de kiem.

Een ander fenomeen in de topvijf zijn de landbouwsubsidies, inmiddels verankerd in de Europese Unie. Volgens recente OESO-berekeningen gaat het in totaal om zo'n 250 miljard gulden per jaar. Nederland betaalt tussen de negen en twaalf miljard per jaar aan landbouwsteun. Omgerekend betaalt een doorsnee gezin in Nederland zo'n 3200 gulden per jaar, bijna een tientje per dag, voor hogere voedselprijzen en belastingen ter ondersteuning van de boer.

Tweederde bestaat uit prijssteun, zo mogelijk de meest schadelijke en verslavende subsidievorm. Prijssteun prikkelt boeren namelijk hun productie op te voeren door uitputting van grond en een overmatig gebruik van zaai- en meststoffen. Gevolg: de overbekende boterbergen en melkplassen. De overproductie leidt bovendien tot een overschot aan mest. Het milieu betaalt de rekening. Tenslotte lokt prijssteun een keten van subsidieverslaving uit: subsidies om de overschotten te exporteren en te dumpen op de wereldmarkt. Zo smoren de verslaafde Europese boeren hun collega's in ontwikkelingslanden.

Behalve duur is het landbouwsysteem ook nog hopeloos ineffectief. Uit OESO-onderzoek blijkt dat van elke gulden steun slechts twee dubbeltjes bij de boer belanden, waarvan weer 80 procent bij de rijkere boeren - die produceren immers het meest. Zelfs leden van de Britse koninklijke familie snoepen uit de Brusselse subsidiepot.

Een andere belangrijke vorm is energiesteun. De subsidies voor energiebesparing en duurzame energie zijn slechts fooien. Veel omvangrijker zijn de subsidies voor energie-verbruik, met name van fossieke brandstoffen. Mega-verbruikers in de industrie en glastuinbouw krijgen lagere tarieven en vrijstellingen, brandstof voor schepen en vliegtuigen is vrij van accijnzen.

Uit het woud van energiesubsidies komt een schadelijke verslaving tevoorschijn: de grootste subsidies komen terecht bij de grootste vervuilers. Dat schrijnt nog meer, nu de overheid zich heeft vastgelegd op internationale grenzen aan de uitstoot van CO2. Afschaffing van milieuschadelijke subsidies zou een stap in de goede richting zijn.

Veel verborgen subsidies waren ooit aangekondigd en bedoeld als goed beleid. Ongetwijfeld zullen er ook voorbeelden zijn waar subsidies goed hebben gewerkt. Maar de voornaamste les is, dat subsidies voortdurend moeten worden getoetst op hun vorm, noodzaak en nuttig effect. De wereld blijft veranderen, en een verslaving schuilt in een klein hoekje. Net als met alle verslavingen is het pijnlijk en moeizaam af te kicken, zeker bij een ijverige dealer. Van de verslaafde zelf hoef je in de regel niet veel te verwachten.

Gedwongen afkicken lijkt op korte termijn daarom de enige optie, met een vorm van methadon als verzachting. Op lange termijn moeten zowel de verslaafde als de dealer streng in de gaten worden gehouden. Dat kan op vele manieren: strenge selectie van nieuwe subsidies, ontkoppeling van steun en inkomen, grenzen aan termijn en hoogte van subsidies, goede controle en inzicht in de kosten.

Subsidies maken tenslotte meer kapot dan je lief is.

De auteur is econoom aan het Instituut voor Onderzoek van Overheidsuitgaven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden