Straks betalen multinationals dankzij Brussel nog minder belasting

Het ziet er ferm uit, de aanpak van belastingontwijkers als Apple. Maar de Brusselse bemoeienis kan juist gunstig uitpakken voor multinationals, vreest Christiaan Vos.

Beeld Illustratie Gees Voorhees

Eindelijk worden ze dan allebei aangepakt: de grote multinationals die hun 'eerlijke deel' aan belastingen niet willen betalen en de fiscaal iets te bereidwillige lidstaten van de EU. Nederland, België en Luxemburg werden al eerder door de Europese Commissie op de vingers getikt vanwege 'illegale belastingafspraken' met bedrijven als Starbucks en Fiat. Nu zijn Ierland en Apple aan de beurt. Of Ierland even 13 miljard van de publiekslieveling wil terugvorderen.

Natuurlijk wordt er van alle kanten gejuicht. Wie wil er niet dat belastingontwijkende multinationals worden aangepakt? Goed ook dat Brussel die pamperende lidstaten in toom probeert te houden. Maar het gejuich klinkt veel en veel te vroeg. Deze stap past in een ontwikkeling die er uiteindelijk juist toe kan leiden dat multinationals per saldo minder belasting gaan betalen.

Door de euforie rond de gewenste harde aanpak van belasting ontwijkende multinationals verliezen we het zicht op een veel belangrijkere ontwikkeling. De Ierse minister van Financiën Michael Noonan heeft een punt als hij zegt dat de Europese Commissie met oneigenlijke middelen, nu via de achterdeur van de verboden staatssteun, probeert meer te zeggen te krijgen over belastingen.

De Europese Commissie claimt dat ze streeft naar 'eerlijke' belastingen. Maar wat houdt dat in? Betekent het dat multinationals meer belasting moeten betalen? Niet per se. Het gaat de Europese Commissie er vooral om dat ze allemaal evenveel betalen. Apple betaalde maar 0,005 procent belasting. Als dat tarief voor alle bedrijven in Ierland had gegolden, dan had de Commissie geen reden gehad, en ook niet het recht, om in te grijpen.

Daar komt bij dat je ziet dat de Commissie stappen neemt die haar machtsbasis binnen Europa vergroten. Zo streeft de Commissie al langer naar het invoeren van een pan-Europese winstbelasting, de CCCTB. Die zal de belastinggrondslag voor multinationals in heel Europa gelijktrekken. Dat lijkt op het eerste gezicht misschien eerlijker, maar het heeft ook kanten waar je vraagtekens bij kunt zetten. En het betekent ook helemaal niet dat de multinationals uiteindelijk meer belasting gaan betalen. Het is heel goed mogelijk dat het juist de andere kant op gaat.

Fiscale wetgeving is binnen de EU nu nog grotendeels voorbehouden aan de lidstaten. Voor invoerrechten, btw en accijnzen geldt het niet volledig, maar voor de rest is elke lidstaat van de Europese Unie vrij haar fiscale politiek te voeren. De EU heeft daar niets over te zeggen. Waar gaat de EU wel over? Met name over de interne markt en de daaraan ten grondslag liggende vier fundamentele vrijheden: het vrije verkeer van personen, goederen, diensten en kapitaal. De Europese Commissie heeft daarin een initiërende en uitvoerende rol.

Achterdeur

Daarmee heeft de Commissie de door Noonan genoemde achterdeur waardoor de EU onze fiscale soevereiniteit binnen sluipt. De bevoegdheid van de Europese Unie om wetgeving voor een goede werking van de interne markt in te voeren en te handhaven gaat namelijk vaak boven het recht van lidstaten om zelf over de belastingen te beslissen. Dat gebeurt op drie manieren. Brussel kan zich met belastingen bemoeien via de aanpak van verboden staatssteun, zoals nu met Apple, maar ook met concrete wetgeving in de vorm van richtlijnen, zoals de deze zomer aangenomen richtlijn tegen belastingontwijking en via de rechtspraak van het Europees Hof van Justitie.

En met de rechtspraak van het Europees Hof van Justitie laat Europa zich juist zien als de grote vriend van multinationals. Dat komt omdat het Hof een beperkte definitie van 'misbruik van belastingrecht' hanteert. Lidstaten mogen van het Europees Hof geen antimisbruikbepalingen in hun nationale wetgeving opnemen die strijdig zouden kunnen zijn met de vier fundamentele vrijheden die ten grondslag liggen aan de interne markt. Het recht op vrije vestiging garandeert namelijk het recht op het zoeken van de fiscaal meest voordelige weg. Alleen als de opgetuigde constructie volledig kunstmatig is, mag er worden ingegrepen. Daarvan is niet gauw sprake. De brievenbusvennootschappen op de Zuidas, bijvoorbeeld, zijn volgens het Hof niet volledig kunstmatig.

Europees Commissaris Verstager deelt nu met het instrument van verboden staatssteun aan een paar multinationals wat plaagstootjes uit, maar multinationals hebben in Europa een zeer machtige positie. Dat heeft alles te maken met het dna van de Europese Unie: het streven naar een vrije interne markt waar bedrijven ongehinderd en met gelijke spelregels kunnen concurreren. Europa staat ferm voor het laten functioneren van de markt. En wat vraagt die markt? Lagere belastingen, natuurlijk.

Lagere belastingen

Maar lagere belastingen voor wie? Lagere belastingen voor iedereen zijn een probleem. Het kost al genoeg moeite om voldoende belastingopbrengsten te realiseren en door het Europese verbod op discriminatie zou een eventuele tariefverlaging voor multinationals ook voor andere bedrijven moeten gelden. Alle bedrijven gaan dan minder belasting betalen, en dat is financieel niet haalbaar. Voor de VS geldt een vergelijkbaar probleem. Hun tarief van 35 procent is veel te hoog voor hun multinationals, maar ze kunnen het niet verlagen omdat dan ook alle lokale Amerikaanse bedrijven minder hoeven te betalen. Dat kost de Amerikaanse schatkist veel te veel.

Vandaar dat zowel binnen Europa als door de VS voortdurend gezocht wordt naar wegen om de relatief hoge belastingtarieven te verzachten. De VS doen dat door multinationals niet te belasten over hun buitenlandse winsten, zolang deze maar buiten de VS blijven. Binnen Europa hebben veel landen speciale faciliteiten, waardoor multinationals effectief een lager belastingtarief hebben dan lokale bedrijven.

De VS zijn er woedend over dat de Commissie die faciliteiten nu probeert te bestrijden en zien een ware belastingoorlog opdoemen als de Commissie niet terugkeert van de nu ingeslagen weg. De VS hebben meerdere bezwaren. Naast de fiscaal juridische bezwaren gooien ze het vooral over de boeg van eerlijkheid en betrouwbaarheid.

Europees Commissaris Verstager Beeld anp

Zo vinden de VS het oneerlijk dat vrijwel alleen Amerikaanse bedrijven op verboden staatssteun zijn onderzocht en vinden ze dat de Europese Commissie zich onbetrouwbaar toont doordat ze inbreuk maakt op de fiscale soevereiniteit van lidstaten. Hierdoor komen volgens de VS belastingverdragen die ze met EU-lidstaten hebben afgesloten op losse schroeven te staan, waardoor Europa de internationale rechtsorde ondermijnt.

Maar achter deze hoogdravende argumenten gaat gewoon een plat financieel belang van de VS schuil. Als Amerikaanse bedrijven in Europa meer belasting moeten betalen, werkt de Amerikaanse vrijstelling voor buitenlandse winsten minder goed. De VS worden dan fiscaal minder aantrekkelijk, en het kan de Amerikaanse schatkist op termijn veel geld kosten: de Europese belastingen mogen namelijk van de Amerikaanse belasting worden afgetrokken.

Minder investeringen

EU-lidstaten vrezen op hun beurt minder investeringen door multinationals. Is de Europese Commissie hier dan blind voor? Integendeel, de Commissie streeft net zo goed naar een robuust en aantrekkelijk fiscaal vestigingsklimaat, maar wel voor heel Europa, niet voor een paar lidstaten. Vandaar het hernieuwde voorstel voor een voor alle lidstaten geldende grondslag voor winstbelasting, de CCCTB. Daarmee zou de Europese Unie een centrale rol gaan spelen bij het innen en verdelen van winstbelasting. In 2011 werden deze plannen vrijwel direct afgeschoten, maar de hernieuwde voorstellen lijken wel kans van slagen te hebben. Niet in het minst omdat de Commissie het nu verkoopt als deel van een strategie voor 'eerlijke belastingen'. En wie kan daar tegen zijn?

Maar zal het ook rechtvaardiger uitpakken? Dat is maar hoe je het bekijkt. De CCCTB zal, als het aan de commissie ligt, in elk geval gaan gelden voor multinationals, waardoor een apart belastingtarief voor multinationals mogelijk wordt. Nu moeten landen nog één tarief hanteren voor alle bedrijven - waarna ze vervolgens dus allerlei toeren uit gaan halen om daar onderuit te komen - vanwege het verbod op discriminatie. Maar dat verbod geldt voor de lidstaten, niet voor de Europese Unie zelf als die een eigen belasting invoert. Juridisch is het dan mogelijk om voor het midden- en kleinbedrijf een ander tarief te hanteren dan voor multinationals. En voor multinationals zal het natuurlijk lager zijn.

Of dit politiek wenselijk en haalbaar is, is zeer de vraag. Voor een CCCTB is unanimiteit binnen de Europese raad vereist en dat is een groot obstakel. Maar de Europese Commissie is hard bezig om draagvlak te creëren en stappen te zetten die de lidstaten in de gewenste richting duwen. Het aanpakken van verboden staatssteun op fiscaal gebied, zoals bij Apple, past in die strategie. Net als de nieuwe richtlijn tegen belastingontwijking die de Commissie begin dit jaar voorstelde en die deze zomer door de lidstaten werd aangenomen. Allebei verkleinen ze de fiscale beleidsvrijheid van lidstaten, waardoor een pan-Europese winstbelasting door de Commissie als een logische volgende stap wordt gepresenteerd.

Geen euforie

We moeten natuurlijk afwachten wat straks de concrete plannen voor een CCCTB voor de Europese burger en het Europese midden- en kleinbedrijf gaan betekenen. Maar op basis van wat de Commissie nu al bekend heeft gemaakt, hoef je helemaal niet euforisch te zijn, er is juist alle redenen om je daar zorgen over te maken.

In de eerste plaats omdat je met de CCCTB onder het mom van 'eerlijke belastingen' een fundamenteel onderscheid aanbrengt tussen enerzijds machtige grote bedrijven en anderzijds de burgers en het lokale midden- en kleinbedrijf van Europa. Hiermee ondermijn je het beginsel van non-discriminatie binnen Europa en draagt Europa bij aan de toenemende wereldhegemonie van het grootkapitaal.

Daarbij is de kans groot dat lidstaten elkaar kunnen blijven beconcurreren met lage belastingen. De CCCTB zal dan wel één uniforme belastinggrondslag gaan krijgen, maar een centraal tarief zit nu niet in de plannen. Dat wordt expliciet aan de lidstaten overgelaten. En dat leidt onherroepelijk tot lagere tarieven, want er kan dan alleen nog op tarief geconcurreerd worden. De race to the bottom die we nu al zien, zal er waarschijnlijk door worden versterkt. Laten we hopen dat de publieke opinie daartegen voldoende weerstand biedt.

Die lage tarieven zijn dan niet weggelegd voor de burgers en andere bedrijven van Europa. Voor hen zullen de belastingtarieven eerder stijgen. Als multinationals minder hoeven bij te dragen zullen burgers en andere bedrijven de rekening gepresenteerd krijgen. Onze ziekenhuizen en snelwegen moeten ergens van betaald worden.

Dit probleem zou eenvoudig op te lossen zijn als de CCCTB wel een centraal tarief krijgt. Europa kan dan flink wat belasting innen, want we hebben per slot een interne markt waar 500 miljoen consumenten wonen. En die markt laten multinationals echt niet aan zich voorbijgaan als ze wat meer belasting moeten betalen. Per saldo valt er dan nog steeds veel geld te verdienen binnen Europa.

Maar is Europa wel klaar voor zo'n centrale belasting? Het grootste probleem van een CCCTB is hoe de centrale belastingopbrengst dan door Brussel over de lidstaten verdeeld wordt. Praktisch is dat heel complex. Naar inwonersaantal? Naar oppervlakte? Naar economische activiteit? Dat wordt een heel getouwtrek. En principieel ligt het nog lastiger. Gaat de Unie met een eigen belasting niet te veel op een echte staat lijken? Bent u er al aan toe dat belasting aan Brussel wordt betaald en dat Brussel het voor ons gaat uitgeven? Nou, ik nog niet. Dan nog liever 'oneerlijke belastingen'.

Christiaan Vos is fiscaal-econoom en filosoof.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden