Analyse Stijgende olieprijzen

Stijgende olieprijzen zijn terug van weggeweest- wat staat ons te wachten?

Niet alleen aan de pomp hebben de stijgende olieprijzen invloed. Nu het olieoverschot van de laatste jaren is weggewerkt komen de ruzies op het wereldtoneel weer terug. Wat staat ons te wachten?

Olietankers bij Saoedi-Arabië. Het land heeft de olieproductie teruggedrongen: een van de redenen dat de prijs weer stijgt. Beeld Getty Images

Misschien merkte u het al aan de pomp: stijgende olieprijzen zijn terug van weggeweest. De waarde van Brent-olie, het type dat onder meer in de Noordzee wordt gewonnen, liep het afgelopen jaar op van 50 naar 75 dollar per vat. Dat president Trump uit de Iran-deal stapt, geeft de prijzen een extra zet.

Toen in 2014 de prijs in een half jaar tijd van 110 naar 50 dollar per vat duikelde dacht iedereen dat olie zijn beste tijd had gehad. In 2016 kostte een vat zelfs minder dan 30 dollar. Oorzaak van de daling was een enorm olie-overschot, mede ontstaan door olieproducerende landen die hun productie niet wisten terug te schroeven, een stagnerende Chinese economie en de belofte van duurzame energiebronnen. Het opheffen van de sancties tegen Iran na het sluiten van de Iran-deal in 2015 zorgde ervoor dat er nog meer olie beschikbaar kwam.

Gedisciplineerde olielanden

Dat de prijzen weer stijgen komt door de terugkeer van de geopolitiek in de oliemarkt, aldus Paul Stevens, hoogleraar petroleumbeleid en economie en lid van denktank Chatham House. ‘In 2014 lag er zoveel olie bovengronds dat het niet uitmaakte wat er op het wereldtoneel gebeurde. Inmiddels is het overschot fors teruggebracht, zodat de markt zich wel weer zorgen maakt, met name over de situatie in het Midden-Oosten.’

Dat terugbrengen van het overschot komt grotendeels door de afspraak tussen oliekartel Opec en enkele andere grote oliestaten, waaronder Rusland, om de productie omlaag te schroeven. En die afspraak wordt opvallend goed nagekomen, aldus Coby van der Linde, directeur van het Clingendael International Energy Programme. ‘Eerst moest de enorme olieplas worden teruggedrongen. Dat was een buffer die zorgde dat de olieprijs een half jaar nauwelijks reageerde op de productie-afname. De landen hielden vol en dat heeft geleid tot de prijsstijging die we nu zien.’

Volgens Stevens is de productie-afname overigens niet alleen te danken aan de discipline van de olielanden. ‘Het is vooral Saoedi-Arabië dat de productie terugdringt. De rest van de landen komt de Opec-afspraak deels per ongeluk na.’ Zij kunnen simpelweg niet meer produceren, bijvoorbeeld door sancties (Rusland), binnenlandse problemen (Venezuela) en het feit dat oliebedrijven over het algemeen minder investeren sinds de klap van 2014, stelt hij.

Sowieso is de Opec niet meer zo machtig als voorheen, meent Van der Linde. ‘Ooit reageerde de oliemarkt direct op acties van de Opec, nu duurde dat veel langer. De Opec heeft ook geen grip gekregen op de snelle productietoename van Amerikaanse schalie-olie. Amerikaanse olie heeft nog altijd een dempend effect op de olieprijs en dat zal zo blijven.’

De Iran-deal

Intussen zorgde het dreigende vertrek van de VS uit de Iran-deal voor onrust op de markt, met de snelle prijsverhoging van de afgelopen weken als gevolg. Het opnieuw instellen van de sancties kan immers betekenen dat een significante hoeveelheid Iraanse olie weer van de wereldmarkt verdwijnt, als Amerikaanse bedrijven geen olie meer mogen opkopen. Nu Donald Trump daadwerkelijk uit het akkoord wil stappen, verwachten veel analisten dan ook dat de olieprijs doorstijgt.

Dat is echter allerminst zeker, benadrukt Paul Stevens. ‘De markt had al ingecalculeerd dat de VS uit de Iran-deal zou stappen, dus op korte termijn denk ik niet dat er veel gebeurt. Een belangrijke vraag is wel: wat gaat Iran doen? Iran is slim, slimmer dan Trump in elk geval. Ik denk niet dat Iran ineens zijn uraniumprogramma opnieuw wil opstarten, maar eerder zal proberen de verbeterde banden met andere landen te behouden.' 

De afzetmarkt buiten de VS is groot genoeg voor Iran om de export van olie op peil te houden, denkt Stevens. Denk alleen al aan Azië. En Europa, dat het akkoord met Iran wel wil voortzetten. Maar omdat veel Europese oliebedrijven ook in de VS actief zijn, is de vraag of zij er niet alsnog vanaf zien Iraanse olie te importeren. Daar ziet de hoogleraar een potentieel strijdtoneel. Gaat de Amerikaanse overheid Europese oliebedrijven straffen als ze zich niet aan de sancties houden? Zo ja, dan zullen Europese leiders dat niet zomaar over hun kant laten gaan,’ denkt Stevens.

Dan is er nog de dreiging van een gewapend conflict in het Midden-Oosten, bijvoorbeeld tussen Libanon en Israël of Iran en Saoedi-Arabië. Mocht het daarop uitdraaien, dan is volgens Stevens niets meer zeker. ‘In Saoedi-Arabië staat Abkaik, een van de grootste olieverwerkingscomplexen ter wereld, binnen raketafstand van Iran. Als daar een raket op valt, verdwijnen in één keer zo’n vijf miljoen vaten per dag van de markt. Dan kun je maar beter de fiets pakken.’

Energietransitie?

Voorlopig zijn olielanden als Rusland en Saoedi-Arabië blij met de hogere olieprijzen. ‘De vraag is hoe lang, zegt Coby van der Linde. Hogere olieprijzen zorgen er immers voor dat duurzame alternatieven aantrekkelijker worden. Denk vooral aan elektrische auto’s of biobrandstoffen, directe concurrenten van petroleum. Paul Stevens is het daarmee eens. ‘We zitten in een grote energietransitie, die wordt hierdoor geholpen.’ Sommige landen, waaronder Iran, zijn dan ook beducht voor té hoge prijzen. Van der Linde: ‘Dan krijg je vraagvernietiging. Autobezitters stappen bijvoorbeeld over op elektrische auto's en keren bij een eventuele prijsafname niet meer terug.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.