RECONSTRUCTIE

Steekpenningen? Die e-mail was maar een grapje

Na ruim vier jaar onderzoek vindt vandaag in Rotterdam de regiezitting plaats in de Vestia-fraudezaak, het grootste schandaal uit de geschiedenis van de Nederlandse volkshuisvesting. Een vraag daarbij is of de Londense zakenbankiers die de woningcorporatie een giftige cocktail van derivaten verkochten zullen moeten getuigen. Een reconstructie van de handel in de City.

Skyline van de City, het Londense zakendistrict. Van hieruit werden door handelaren van Deutsche Bank, Citi, Barclays, BNP Paribas en Société Générale jarenlang voor miljarden euro¿s rentederivaten verkocht aan woningcorporatie Vestia. Beeld Getty

Op 26 september 2014 verschijnt een Nederlandse ex-bankier van Deutsche Bank vergezeld door drie advocaten bij het kantoor van Her Majesty's Revenue and Customs (HRMC) in Londen. Hij is opgeroepen om te getuigen over zijn rol in de Vestia-fraudezaak. Binnen wordt hij opgewacht door twee ambtenaren van de HRMC en twee Nederlandse rechercheurs van de Fiscale Inlichtingen- en Opsporingsdienst (FIOD). De bankier heeft hun het een en ander uit te leggen.

De bankier is er een uit een groep van traders die namens Deutsche Bank, Citi, Barclays, BNP Paribas en Société Générale vanuit het Londense zakendistrict City jarenlang voor miljarden euro's rentederivaten verkopen aan Vestia. En zo bijdragen aan de bijna-ondergang van de woningcorporatie in 2012.

Het Openbaar Ministerie besluit aanvankelijk de bankier te horen als verdachte, blijkt uit stukken die de Volkskrant heeft ingezien. De documenten maken ook duidelijk waarom: interne correspondentie die het OM aantreft bij Deutsche Bank suggereert dat de bankier al in 2007 weet dat Vestia-kasbeheerder Marcel de Vries zich laat omkopen door Arjan Greeven, die als agent optreedt voor Deutsche Bank en andere zakenbanken. Uit de e-mails zou je zelfs kunnen opmaken dat de bankier van die corruptie probeert te profiteren door namens Deutsche Bank zo veel mogelijk lucratieve derivaten te verkopen.

Interne mail

Toch besluit de Nederlandse officier van justitie uiteindelijk op aandringen van de advocaten van de bankier om hem alleen als getuige te ondervragen. De bankier, die op dat moment alweer vijf jaar voor een andere bank, Goldman Sachs, werkt, vreest kennelijk dat een ondervraging als verdachte 'nadelige effecten' heeft voor zijn carrière. 'Van een verdachtenverhoor zou dan melding moeten worden gemaakt bij toezichthouders', zo schrijven de Nederlandse rechercheurs na afloop in hun proces-verbaal.

Het spannendste deel van het verhoor gaat over een interne mail bij Deutsche Bank van eind 2007. Daarin schrijft de Nederlandse bankier die in Londen verantwoordelijk is voor de handel met de Nederlandse 'publieke sector', in het Engels aan drie collega's:

'Gezien het feit dat FIFA (het bedrijf van Arjan Greeven en zijn compagnon Leroy van D., red.) en Marcel erg buddy buddy zijn, zou ik hun provisie willen verdubbelen als we die deal alsnog rond krijgen. OK?'

En:

'Kunnen we verder regelen dat we aanbrengprovisies direct vanuit Londen betalen? De mensen in Amsterdam worden altijd erg nerveus als iemand meer dan 5 euro verdient... We moeten dit meer naar ons toehalen zodat we de vrijheid hebben om naar eigen goeddunken te kunnen handelen.'

'Buddy buddy-mail'

Tijdens zijn verhoor bij de HRMC verklaart de bankier dat hij in de 'buddy buddy-mail' slechts bedoelt te zeggen dat Vestia-kasbeheerder De Vries en tussenpersoon Greeven een 'nauwe en invloedrijke relatie hadden met Vestia'. Het verhogen van de vergoeding is volgens de bankier nodig om een conflict met FIFA glad te strijken rondom een deal die Deutsche eerder met een kleine corporatie sloot via een concurrerende tussenpersoon. De suggestie dat hij zou weten van de verboden geldstroom tussen De Vries en Greeven, wijst hij van de hand: 'Ik was hiervan niet op de hoogte.'

De rechercheurs leggen hem nog een mail voor. Daarin vraagt Arjan Greeven hem op 14 oktober 2008 om de transactienummers waarmee hij een factuur aan Deutsche Bank kan schrijven. De bankier antwoordt daarop: 'Kickbacks, vriend': steekpenningen dus. Die opmerking is slechts een dolletje, verklaart de bankier. 'Dat refereerde aan het feit dat FIFA mijn hulp nodig had om te worden betaald. Voor zover ik wist, begreep Arjan Greeven de grap en antwoordde hij navenant.'

In de loop van 2014 worden zeker acht bankiers in Londen gehoord in verband met de Vestia-fraude. Het gaat om (ex-)werknemers van Deutsche Bank, Citi, Barclays en BNP Paribas. Banken waar Marcel de Vries voor miljarden euro's aan derivaten afsluit.

'Herinneringsmail'

Een ex-werknemer van Barclays moet onder meer uitleggen waarom hij aanvankelijk de vergoeding voor FIFA op een factuur zet (100 duizend euro) maar dat bedrag vijf minuten later op verzoek van zijn baas in een 'herinneringsmail' vervangt door de vage term 'een vergoeding van 1 basispunt'. Zodat het bedrag van een ton niet in de administratie van Vestia terechtkomt. Het antwoord op de waarom-vraag wordt uit het verhoor niet duidelijk.

Stuk voor stuk verklaren de bankiers over de copieuze diners waarop ze Vestia-man Marcel de Vries trakteren. En de voetbalwedstrijden, popconcerten, nachtclubs, crickettoernooien. 'We waren gastvrij, maar niet overdreven gastvrij', vindt een hoge bankier van Deutsche Bank. En de meesten verklaren ook dat zij 'bevestigen dat zij nooit hebben geweten' dat tussenpersoon Greeven de helft van zijn verdiensten aan De Vries betaalt.

Aan het einde van de verhoren staat justitie met lege handen. Ze hebben niet genoeg om tot vervolging over te gaan. Voor de regiezitting die vandaag in Rotterdam begint, staat geen enkele Londense bankier op de rol.

'Veel meer mannetjes'

Dit tot grote teleurstelling van Arjan Greeven. Vanaf het moment dat hij in 2012 zelf de fraude aan het licht brengt, voert hij een strijd om aan te tonen dat ook de betrokken bankiers schuldig zijn. 'Natuurlijk hebben wij (De Vries en Greeven, red.) foute dingen gedaan. Ik wil dat ook erkennen en ervoor boeten. Maar er waren nog veel meer van die mannetjes: dat zijn die heren in Londen', zegt hij in 2014 tegen deze krant. 'Traders hebben zich op de corporaties gestort en honderden miljoenen verdiend. Zij cashten net zoveel als ik. Zij wisten als enigen precies wat ze verkochten en hebben ons verkeerd voorgelicht. En van de fraude hebben ze ook afgeweten.'

Dat de banken weinig kritisch zijn over dubieuze omstandigheden staat wel vast. Zo doen de banken vaak rechtstreeks zaken met De Vries om na het sluiten van de deal tienduizenden euro's 'aanbrengprovisie' te betalen aan Greeven. Ook zijn er incidenten waaruit blijkt dat de er wel degelijk vermoedens van corruptie bestaan.

In 2009 laat een hoge bankier van Deutsche Bank tussenpersoon Greeven en zijn compagnon Leroy bijvoorbeeld tijdens een bijeenkomst weten dat Deutsche de band met hen zal verbreken als hij 'in de markt' zou horen dat er 'kickbacks' (steekpenningen) zijn betaald. Maar hij laat na te vragen of Greeven die steekpenningen, en hoeveel dan precies, daadwerkelijk heeft betaald, laat staan dat hij om een officiële verklaring vraagt.

Frustratie

Greeven leest de verhoren van de bankiers in Londen met de nodige frustratie. Omdat het zo lang duurt voordat ze plaatsvinden. Maar vooral omdat hij er niet bij aanwezig mocht zijn. En dus niet heeft kunnen doorvragen als de bankiers met 'gekunstelde verklaringen' proberen hun onwetendheid te bewijzen.

Op de regiezitting van vandaag zal Greeven daarom proberen de betrokken Londense bankiers toch voor de Nederlandse rechter te laten verschijnen. Hij wil ze als getuigen onder ede laten verhoren, en zelf ook vragen stellen. Hij wil onder meer van hen weten waarom zij altijd, tot en met de crisis in 2012, tegenover Vestia verzwijgen dat ze hem als tussenschakel gebruiken naar De Vries.

Mocht de rechter de verzoeken van Greeven honoreren, dan zullen de bankiers dus 'slechts' gehoord worden als getuigen, niet als verdachten. Toch verwacht Greeven dat die verhoren uiteindelijk consequenties hebben voor de Londense zakenbanken. Doordat er 'leugens' naar boven komen die Vestia kan gebruiken om in Londen corporatiegeld terug te eisen. Greeven: 'Daar valt nog echt wat te halen voor Vestia.'

Woningcorporatie Vestia wil hierover alleen kwijt dat er nog geen banken aansprakelijk zijn gesteld en dat ze de strafzaak met grote belangstelling volgt.

De verdachten


Marcel de Vries*

Vestia-kasbeheerder De Vries wordt vervolgd voor omkoping en het witwassen van de ruim 10 miljoen euro die hij in de loop der jaren van tussenpersoon Arjan Greeven heeft gekregen. Verder wordt hem oplichting van Vestia ten laste gelegd. En valsheid in geschrifte, omdat hij volgens justitie actief probeerde documenten zo te laten aanpassen dat Vestia er niet achter kon komen dat er provisies werden betaald aan Greeven. Het Openbaar Ministerie kan De Vries niet vervolgen voor belastingfraude omdat hij al zijn steekpenningen altijd keurig bij de fiscus heeft aangegeven. Het blijft uiterst curieus dat er bij de fiscus nooit een belletje is gaan rinkelen toen een medewerker van een woningcorporatie binnen enkele jaren 5 miljoen euro aan neveninkomsten aangaf.

Arjan Greeven*

Tussenpersoon Greeven biechtte de fraudezaak zelf op en bekent dat hij schuldig is aan niet-ambtelijke omkoping. Hij bestrijdt nagenoeg alle overige aanklachten die justitie hem ten laste legt: oplichting van Vestia, witwassen, het doen van een onjuiste belastingaangifte, gebruik van vervalste documenten en het niet voeren van een deugdelijke administratie. Daarnaast wordt hij verdacht van omkoping van Fortis-bankier Jako Groeneveld en omkoping van financieel adviseur Jan-Hein G. en diens bedrijf Censum.

Leroy van D.

Sinds 2004 runden Arjan Greeven en Van D. samen FIFA Finance. Hoewel de meeste handel met Vestia alleen aan Greeven toekwam, profiteerde ook Van D. van de deals. Hij kreeg volgens justitie 2,5 miljoen euro, geld dat hij zou hebben witgewassen. Van D., die sinds enkele jaren met zijn gezin in Indonesië woont, wordt ook verdacht van de omkoping van Fortis-bankier Jako Groeneveld en adviseur Jan-Hein G. Daarbij zijn valse facturen opgesteld, aldus het Openbaar Ministerie. Van D. zegt van de omkoping van De Vries en Groeneveld niets af te weten.

Jako Groeneveld*

Groeneveld was jarenlang werkzaam bij Fortis en de eerste bankier die via tussenpersoon FIFA derivaten aan Vestia en andere corporaties verkocht. In 2009 wilde hij voor zichzelf beginnen als tussenpersoon en zich mogelijk bij FIFA aansluiten. Greeven en/of Van D. gaven hem een geldbedrag in cash; volgens justitie gaat het om 53 duizend euro. De verdachten zeggen dat het geld een bewijs was dat het voornemen tot samenwerking menens was, het Openbaar Ministerie ziet er omkoping van de bankier in.

Jan-Hein G.

Als mede-eigenaar van financieel adviesbureau Censum adviseerde G. corporaties, ziekenhuizen en lokale overheden over de manier waarop ze met hun kasgeld konden omgaan. G. had een deal met FIFA, hij kreeg een deel van de vergoeding als zijn klanten via FIFA derivaten kochten. Met name de corporaties De Woonplaats uit Enschede en Portaal uit Arnhem/Utrecht zijn hierbij volgens justitie gedupeerd. Naast G. persoonlijk wordt ook de rechtspersoon Censum vervolgd.

Vader Greeven

Ook de vader van tussenpersoon Arjan Greeven moet terechtstaan. Toen zoon Arjan in 2012 landelijk het nieuws haalde, werd die door de bank UBS gedwongen zijn geld daar van de rekening te halen. Omdat geen andere bank Arjan nog als klant wilde hebben, opende senior een rekening bij de Luzerner Kantonalbank in Zwitserland, waarop hij onder zijn naam 3miljoen euro van zijn zoon en diens toenmalige vrouw overmaakte. De Greevens stalden het geld in Zwitserland omdat de zakenbanken waarvoor Arjan werkte daarop geen beslag konden leggen. Zij voerden aan dat senior het geld met medeweten van Vestia onder zijn hoede nam. De Greevens zijn bovendien in de veronderstelling dat ook justitie daarvan op de hoogte is. Het Openbaar Ministerie ziet de actie als witwassen van crimineel verkregen geld, en vervolgt senior daarvoor.

Pascal van W.

Pascal is de ex-vrouw van Arjan Greeven. Zij wordt vervolgd omdat zij jaarlijks de helft van diens inkomsten incasseerde. Greeven en Van W. zeggen dat zij niets afwist van Greevens omkoping en dat het delen van inkomsten tussen echtelieden zeer gangbaar is bij ondernemers.

* Sinds zij in 2014 getuigden voor de parlementaire enquêtecommissie woningcorporaties, noemt de Volkskrant de namen van De Vries, Greeven en Groeneveld voluit.

De derivaten

Rentederivaten (afgeleide financiële producten) zijn een soort verzekeringscontracten die worden afgesloten bij (zaken)banken. Het simpelste derivaat is een 'swap', in bankiersjargon ook wel 'plain vanilla' genoemd. Bij een swap ruilen twee partijen hun renterisico, omdat de een nadeel heeft van een hoge rente (bijvoorbeeld een woningcorporatie) en de ander van een lage rente (bijvoorbeeld een pensioenfonds). Een zakenbank garandeert de constructie en rekent daarvoor een opslag.

Daarnaast zijn er nog veel exotischer soorten rentederivaten, die Vestia ook heeft afgesloten. Zoals opties op swaps (swaption) en derivaten waar whizzkids bij de banken allerlei indexen in versleuteld hebben.

Derivaten dekken dus een risico af, maar veel derivaten brengen ook een nieuw risico met zich mee. Banken kunnen namelijk een 'margin call' geven - oftewel om geld vragen als borg wanneer een derivaat 'onder water staat'. Dat gebeurt bijvoorbeeld wanneer de rente sterk daalt terwijl een klant derivaten bezit die beschermen tegen een rentestijging. Vestia kwam in 2012 in acute geldnood door zulke margin calls.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden