Stapelbaan: luxe of noodzaak?

Twee of meer banen, het fenomeen rukt op. De een betaalt er extraatjes mee, voor de ander is het een manier om rond te komen. Werkgevers juichen het toe, vakbonden morren.

Thijs Winthagen (37), Tilburg. Beleidsmedewerker personeelszaken bij de gemeente Den Bosch en als zzp'er adviseur arbeidsverhoudingen.Beeld Arie Kievit

Een ambtenaar klust een dag bij als zzp'er, om zijn vakmanschap te ontwikkelen en omdat het leuk en veilig ondernemen is met WW, ziektewet en pensioenfonds op zak. Een werkloze in de bijstand wordt door de gemeente geholpen financieel onafhankelijk te worden: 's morgens post sorteren bij de ene werkgever, 's middags bij een andere baas in de thuiszorg aan de slag. En een schoonmaker heeft er 's avonds een baantje bij om rond te kunnen komen.

De stapelbaan rukt op. Vorig jaar waren er bijna 500 duizend mensen met twee kleinere banen of meer, tegen iets meer dan 300 duizend in 2003. Maar wat voor de een luxe is om naast een vaste baan een hobby als beginnend sportmasseur te verzilveren, is voor de ander pure noodzaak om de eindjes aan elkaar te kunnen knopen. Want de helft van de multi-jobbers heeft om financiële redenen meer dan één werkgever. De meerderheid van hen doet dat voor extraatjes als een vakantie, een nieuwe auto, een spaarpot voor de toekomstige studie van de kinderen of om schulden af te lossen. Een op de vijf stapelaars kan van één baan niet rondkomen. Of dit aantal werkende armen toeneemt, is niet bekend. Pas sinds 2012 wordt gemeten of banenstapelaars kunnen rondkomen. In de twee gemeten jaren ligt hun aantal op 20 procent van de stapelaars.

Thijs Winthagen, hier onderweg als ZZP'er.Beeld Arie Kievit

'Als de arbeidsmarkt niet meer kan voorzien in volwaardige banen worden stapelbanen een probleem, maar dat is slechts voor een klein deel het geval', zegt Luc Dorenbosch, onderzoeker en 'baaningenieur' bij TNO. Een aantal sectoren zijn 'gevoeliger' voor kleine banen. In de horeca, thuiszorg, schoonmaak, facilitaire dienstverlening, detailhandel en magazijnwerk worden veel kleine banen aangeboden. Jongeren komen vaak in stapelbanen terecht. 'Het is zorgelijk dat steeds meer mensen twee banen nodig hebben om rond te komen', zegt FNV-voorzitter Ton Heerts.

De groei van het aantal stapelaars zit 'm de afgelopen tien jaar vooral in de zogenoemde hybride variant: werknemers die naast hun vaste baan als zzp'er beginnen. Dat gaat gestaag, maar niet erg snel, zegt Dorenbosch. Nederland is altijd al kampioen kleine baantjes geweest, vooral door het aantal parttime werkende vrouwen. In Nederland werkt 48 procent in deeltijd, tegen gemiddeld 18 procent in Europa, blijkt uit gegevens van Eurostat. Als het om multi-jobbers gaat neemt Nederland met 8,5 procent binnen de 28 EU-lidstaten de vijfde plaats in. Het Europees gemiddelde ligt op ruim 4 procent.

Als stapelbanen combinatiebanen worden, zoals sommigen liever zeggen, gaat het vooral over de voordelen die twee banen of meer met zich meebrengen. Hogeropgeleiden, want om hen gaat het dan, doen met twee banen nieuwe kennis op waarvan beide werkplekken profiteren. Maar ook ouderen voor wie hun werk te zwaar wordt, halen gemakkelijker hun pensioen als ze hun werkzaamheden zouden kunnen variëren.

Zeker aan de bovenkant van de arbeidsmarkt verhogen combinatiebanen de productiviteit, stelt Frank den Butter, hoogleraar economie aan de VU. 'Voor mensen die heel specialistisch werk doen, bijvoorbeeld ict'ers, is het alleen maar goed dat ze bij meer bedrijven over de vloer komen. Kennisoverdracht zou meer moeten worden aangemoedigd.'

Thijs Winthagen, hier op kantoor bij de gemeente Den Bosch.Beeld Arie Kievit

Thijs Winthagen (37), Tilburg

Beleidsmedewerker personeelszaken bij de gemeente Den Bosch en als zzp'er adviseur arbeidsverhoudingen in Tilburg. Inkomen schommelt, gemiddeld 3.100 euro netto per maand

'Met mijn baan als ambtenaar is mijn basisinkomen en ook mijn sociale zekerheid prettig geregeld. Zeker toen ik als zzp'er begon, midden in de crisis, was dat bestaan heel onzeker. Wat me bovenal aanspreekt is de dynamiek van deze combinatie, die de gemeente ook stimuleert. Het werk dat ik als zelfstandige doe, mag niet concurreren met mijn vaste baan; een andere gemeente zal ik niet gauw adviseren. Maar ik begeleid wel als onafhankelijk voorzitter een forse reorganisatie bij een grote gemeente hier in de buurt. Dat bijt het werk in Den Bosch niet en ik leer er veel van waarmee ik in mijn vaste baan verder kan. En heel prettig: ik vind het fijn om ook collega's te hebben.'

Combinatiebanen zijn een middel om de duurzame inzetbaarheid van oudere werknemers te vergroten, vindt TNO'er Dorenbosch. 'Wie een zware baan heeft in de zorg, houdt dat geen vijf maar misschien wel drie dagen vol tot het pensioen. Een enkeling kan mentor worden voor jonge collega's. Maar waarom niet zzp'en als coach of gewichtsconsulent als je daar in je vrije tijd al mee bezig bent? Ouderen zouden soms best een stap terug willen doen, maar willen hun oude rechten niet kwijt. Deze groep kun je met combinatiebanen gedeeltelijk mobiel maken. Ze hebben dan deels de werknemerszekerheden van hun oude baan en kunnen daarnaast als zzp'er beginnen. Werkgevers zouden een deel van een opleiding of training kunnen betalen. Maar omdat het nauwelijks bespreekbaar is, denken veel mensen dat dit niet kan.'

Toch zijn stapelbanen een vorm van armoede, zegt de Utrechtse hoogleraar arbeidsmarkt Joop Schippers. 'Het is iets anders als zzp'ers het werknemerschap combineren om enige sociale zekerheid achter de hand te hebben. Maar er zijn genoeg werkenden die zo'n keuze helemaal niet hebben. Ze verdienen niet genoeg in één baan om rond te komen. Of ze hebben meer baantjes omdat er in één baan niet genoeg uren beschikbaar zijn. Vanuit veel werknemers bekeken heeft één baan toch de voorkeur. Meer banen levert altijd gedoe op, qua roosters of qua afstand.'

Werkgevers verwachten dat er alleen maar meer stapelbanen komen. Want bedrijven gaan, gestimuleerd door de 24-uurs-economie, steeds meer denken in taken dan in banen. Dat levert kleinere banen op, zegt Piet Vessies van werkgeversvereniging AWVN. 'Werkgevers mijden de risico's. Een winkelier die de verkoop nu weer ziet aantrekken biedt echt geen volledige baan aan als hij iemand voor de koopavond en zaterdag nodig heeft. Grote contracten maken ook minder flexibel. Een bedrijf dat 's morgens en 's avonds een chauffeur nodig heeft, heeft meer aan twee mensen op een contract van 12 uur dan één chauffeur met 24 uur. De chauffeur heeft geen last van gebroken diensten en als een van de twee wegvalt, heeft het bedrijf nog iemand voor 12 uur over', zegt Vessies.

Vooral wie aan de onderkant van de arbeidsmarkt werkt, loopt de kans in kleinere banen te belanden. Gemeenten ontdekken de stapelbaan als opstap om uit de bijstand te komen. Het is een mooi voorbeeld van de trend van een flexibele arbeidsmarkt en laat zien dat er meer kansen zijn om onafhankelijk van een uitkering te worden, vindt de Rotterdamse wethouder Maarten Struijvenberg (Werkgelegenheid en Economie).

Beeld Arie Kievit
Sukhbir Singh maakt 's avonds schoon bij de Rabobank en overdag bij KPN (boven).Beeld Arie Kievit

Rotterdam heeft sinds september negentig mensen op deze manier uit de bijstand gekregen. Niet iedereen heeft een fulltimebaan nodig, stelt Ton van der Leck van het Werkgeversservicepunt Rijnmond. 'Soms is 20, 22 uur al voldoende. En dan is een kleine baan als pakketsorteerder goed te combineren met een baan in de zorg of de horeca.'

Van der Leck zegt niet bang te zijn voor Amerikaanse toestanden, waar mensen via moonlighting, een avondbijbaan, aan de armoede proberen te ontsnappen. 'Nederland heeft altijd het sociale vangnet waarop mensen kunnen terugvallen.'

'We zien juist dat het goed is aan de slag te gaan', zegt Van der Leck. 'Het haalt werklozen uit een sociaal isolement. En bedenk, mensen met twee banen hebben twee kansen om meer uren te gaan maken.'

Ook het UWV heeft in samenwerking met de gemeente Apeldoorn sinds de zomer dertig bijstanders met een combinatie van kleine banen uit de uitkering gekregen, aldus Andy Ott, projectleider stapelbanen.

De arbeidsmarkt is veranderd, een postbezorger bezorgt de post, het sorteren gebeurt door een ander, constateert Ott. Grote bedrijven als Albert Heijn, Kentucky Fried Chicken, McDonald's, Sandd, maar ook de thuiszorg, de logistiek en de detailhandel hebben vooral banen van acht tot vijftien uur. 'Grote banen zijn er nauwelijks. Daarom maken wij de combinaties die werkgevers niet maken. Het levert de mensen afwisseling in het werk op. Maar soms is weleens lastig om de juiste combinatie te vinden', zegt Ott. 'Mensen moeten ook reizen en de roosters moeten bij elkaar passen.'

Als meer werkgevers zich bewust zijn van de kansen ziet Ott mogelijkheden stapelbanen per bedrijventerrein of winkelcentrum aan te bieden. Maar los van de onbekendheid bij vooral kleinere werkgevers moeten er nog grote hindernissen genomen worden, zegt Vessies namens de werkgevers. Stapelaars vallen onder meer cao's, en ook drie keer meedoen aan een klein pensioenfonds zet niet echt zoden aan de dijk. 'Het zou beter zijn dit regionaal te regelen. Payrolling heeft jammer genoeg een slechte naam. Maar een payroller die werkt als schoonmaker, in de logistiek en misschien ook de thuiszorg, heeft dan één baas en voor ziektewet en pensioen één regeling.'

De schoonmaaksector maakt zich juist hard voor een omgekeerde trend door van kleine baantjes volwaardige banen te smeden. Het werk dat is verdrongen naar de vroege ochtenden en de avonden moet terug naar overdag, was de laatste jaren een belangrijke eis van de vakbonden. Er werd zelfs voor gestaakt.

Maar volwaardige banen blijken makkelijker gezegd dan gedaan, is de ervaring van Jet Linssen van FNV Schoonmaak. 'Het vraagt om vernieuwend personeelsbeleid. We zijn al langer bezig om het schoonmaken van kantoren zo veel mogelijk overdag te laten plaatsvinden. En er zijn ook andere combinaties van werkzaamheden mogelijk, bijvoorbeeld door de schoonmaak te combineren met beveiliging en catering. De intenties zijn er wel, en de voorbeelden ook, maar iedereen is vooral nog heel erg zoekende. Maar die volwaardige banen moeten er komen. Het is ronduit onwenselijk dat mensen aan de onderkant van de arbeidsmarkt meer banen nodig hebben om het hoofd boven water te houden.'

Sukhbir Singh (53), Den Haag

Schoonmaker, overdag (KPN) en 's avonds (Rabobank), verdient 1.300 en 370 euro netto

'Eén baan levert niet genoeg op om van rond te komen, want natuurlijk heb ik liever gewoon één baan. We hebben vier kinderen, twee zijn er nog niet volwassen, en je wilt dat ze kunnen meedoen aan schoolactiviteiten. Overdag werk ik van zeven tot drie en maak schoon bij KPN. Het is al heel wat dat ik overdag kan schoonmaken. Veel bedrijven willen ons dan niet over de vloer hebben. 's Avonds maak ik schoon bij een filiaal van de Rabobank, dat is dan dicht. In de schoonmaak verdien je nu eenmaal weinig. Doordat bedrijven bezuinigen moeten we steeds harder werken in minder uren. Maar het leven wordt wel duurder, bijvoorbeeld de ziektekostenverzekering.'

Beeld De Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden