Analyse Nieuwe schuldencrisis

Staan we aan de rand van een nieuwe crisis, of is deze keer écht anders?

Levent, het zakendistrict van Istanbul. Foto Reuters

Niet alleen Turkije, ook tal van andere opkomende economieën worstelen met de dure dollar en stijgende rente. Is dit het begin van een klassieke schuldencrisis?

Ja, dit wordt een klassieke schuldencrisis

Eindelijk leek de jaarlijkse Jackson Hole-conferentie, zeg maar het Lowlands van de centrale bankiers dat donderdag begint in de Amerikaanse staat Wyoming, uit te lopen op een feestje. De crisis is achter de rug. De wereldeconomie draait op volle toeren. Maar sinds deze zomer hebben de ordehandhavers van het financiële universum er een nieuw probleem bij. De verwachte stijging van de rente, gevolg van het normaliseren van het uitzonderlijke goedkope-geldbeleid, dreigt in een reeks opkomende landen tot een nieuwe schuldencrisis te leiden.

Vol in de schijnwerpers staat Turkije. Dit jaar daalde de nationale munt, de Turkse lira, al bijna 40 procent in waarde ten opzichte van de dollar. Die val kwam deze maand in een stroomversnelling. Vooral Turkse bedrijven die leningen in dollars hebben afgeschreven, maar hun inkomsten in lira ontvangen, komen hierdoor in de problemen. Hun schuldenlast wordt ineens een stuk zwaarder. Dat kan leiden tot faillissementen, werkloosheid en daarmee een einde brengen aan het economische sprookje van de afgelopen jaren.

Gloednieuwe steden

Maar het rommelt al langer, en niet alleen in Turkije. Chinese bedrijven zijn sinds het uitbreken van de kredietcrisis voor 15.000 miljard dollar extra in het krijt komen te staan. Met die schuldenbonanza zijn onder meer gloednieuwe steden uit de grond gestampt waar geen mens woont. De Indiase roepie tikte vorige week zijn historische dieptepunt aan ten aanzien van de dollar. En in mei moest Argentinië zelfs de hulp van het om zijn strenge bezuinigingsprogramma’s gevreesde Internationaal Monetair Fonds (IMF) inroepen. Om de kapitaalvlucht te stuiten, zag de centrale bank zich korte tijd gedwongen de rente te verhogen tot 40 procent. Zo’n percentage is fataal voor alle mogelijke economische bedrijvigheid.

Het zijn bovenal de te verwachten renteverhogingen door de Amerikaanse Federal Reserve, in tandem met de sterke dollar, die deze en andere opkomende landen in het nauw brengen. Op het eerste gezicht blijft het er geweldig gaan. Honderden miljoenen inwoners hebben de armoede overwonnen, en ook dit jaar groeien deze economieën naar verwachting met gemiddeld 4,2 procent. Maar hun groeimodel heeft een keerzijde: schulden. De voorbije tien jaar zijn die financiële steroïden in de opkomende economieën toegenomen van 113 procent van het bbp naar 176 procent.

Volgens Harvard-hoogleraar Carmen Reinhart staan de opkomende landen er dan ook veel slechter voor dan we denken. Ook econoom Paul Krugman sprak eind mei op Twitter al van ‘op zijn minst een vleugje van ouderwetse munt/financiële crisis’.

Werk aan een fly-over in het opkomende India. Foto Hollandse Hoogte

Afhankelijk

Wat we nu in Turkije zien gebeuren, beaamt hoogleraar internationale economie Harry Garretsen van de Rijksuniversiteit Groningen, heeft veel weg van een klassieke schuldencrisis. ‘Ook Turkije is sterk afhankelijk van buitenlands kapitaal’, legt hij uit. ‘Het land geeft meer uit dan het zelf verdient. Dat is op zich logisch in een opkomende economie. Maar de vraag is altijd of dat geld op een verstandige, productieve manier geïnvesteerd wordt. Dat is in Turkije deels niet het geval geweest.’

De dreigende taal van de Turkse president Erdogan en diens ruzie met de Verenigde Staten over een gearresteerde dominee doet de rest. Van het ene op het andere moment ontstaat er paniek onder beleggers. Het kapitaal vlucht massaal de grens over. Net als in de jaren tachtig tal van Afrikaanse en Latijns-Amerikaanse landen overkwam. Eind jaren negentig was het de beurt aan achtereenvolgens Mexico (1994), Zuidoost-Azië (1997) en Rusland (1999). En aan het begin van het nieuwe millennium was het Argentinië dat terechtkwam in de beruchte schuldenval.

Hoewel hij het besmettingsgevaar dit keer kleiner acht, blijkt de financiële wereld buitengewoon hardleers, merkt econoom Garretsen op. ‘Erdogan maakt een grote fout door de rente niet te verhogen. En Turkse bedrijven hadden nooit zoveel geld in vreemde valuta moeten lenen. Maar aan de andere kant: buitenlandse banken en beleggers zijn jarenlang ook maar al te bereid geweest om hier geld in te stoppen.’

Nee, deze keer is écht anders

Het is de aloude bezweringsformule van de financiële markten én de titel van een onder economen fameus boek: This time is different. Maar wat als deze keer écht anders is?

Dat geldt in elk geval voor de oorzaak van de huidige problemen. Die ligt in de lage rente, op haar beurt het gevolg van de vloedgolf van pensioengeld en andere besparingen die de wereld afstruint op zoek naar rendement. Toch is dat niet het hele verhaal. Ook de centrale banken, voorop de Europese Centrale Bank en de Amerikaanse Fed, hebben boter op hun hoofd. Dat betoogt althans de ngo Somo in een onlangs verschenen rapport. De slordige 12.000 miljard dollar die de toonaangevende centrale banken tijdens de crisis in het financiële systeem hebben gepompt, zijn deels neergeslagen aan verre kusten. ‘Deze grotere kapitaalstromen hebben tot de opbouw van onhoudbare schulden geleid, zowel van staten als bedrijven’, schrijft Somo. Het resultaat kan ‘een nieuwe periode van verloren decennia’ zijn, veroorzaakt door schuldencrises.

Monetair meeroken

Noem het monetair meeroken. Het is niet de enige nieuwigheid. Zo zitten de problematische schulden anno 2018 vooral bij bedrijven, en veel minder bij de overheid. Ondanks de extreem lage rente loopt nu al 20 tot 25 procent van de bedrijfsobligaties in landen als Brazilië en India een hoger risico om niet terug te worden betaald. Stijgt de rente met 2procent, dan neemt dat toe tot 30 tot 40 procent, rekende McKinsey in juni uit in een rapport. Het zijn de zogenoemde zombiebedrijven: firma’s die, was geld lenen niet zo verschrikkelijk goedkoop, allang morsdood waren.

Ook de uitlenende kant is van gezicht veranderd. ‘Iedereen kijkt nu naar de banken die actief zijn in Turkije’, zegt Somo-onderzoeker Rodrigo Fernandez, tevens verbonden aan de Universiteit Leuven. ‘Maar het grote verschil met vroeger is de cruciale rol die investeringsfondsen tegenwoordig spelen.’ Dan gaat het om kolossale vermogensbeheerders als Blackrock, maar ook APG en PGGM die de Nederlandse pensioenmiljarden beleggen.

Een bouwproject bij Ordos City in China. Foto Getty

Opgewassen

De vraag is of die verschillen beschouwd mogen worden als een geruststelling, of een nieuwe crisis juist nog veel schadelijker maken. Opkomende economieën zijn beter opgewassen tegen financiële tegenspoed dan in de jaren negentig, benadrukt de Bank voor Internationale Betalingen in haar meest recente economische jaarverslag. De meeste overheden hebben zich niet al te diep in de schulden gestoken, en legden de afgelopen jaren als ijverige eekhoorntjes flinke valutareserves aan om een financiële winter het hoofd te kunnen bieden. Het einde van het tijdperk van het goedkope geld kan daarbij niet als een verrassing komen. Centrale banken hebben dit lang van tevoren aangekondigd.

Bovendien is de ene opkomende economie de andere niet. Veruit het meeste risico lopen de leningen die zijn afgesloten in vreemde valuta. In Argentinië geldt dat voor maar liefst 64 procent van alle overheids- en bedrijfsschulden. Ook Turkije staat er met 56 procent slecht voor. Daar staat tegenover dat een land als Brazilië tegenwoordig grotendeels in de eigen real leent: slechts 16 procent is in andere valuta.

Onderzoeker Fernandez is minder optimistisch. Hij wijst op het besmettingsgevaar. Vermogensbeheerders bundelen schulden uit opkomende landen vaak in één fonds. ‘Is er paniek over Turkije, dan treft dat meteen ook bedrijven in Brazilië of India.’ Bovendien vreest hij dat de verspreiding van probleemschulden over de kapitaalmarkten, in plaats van bij een handvol banken, een eventuele oplossing bemoeilijkt. ‘In de jaren tachtig was het relatief makkelijk om het selecte gezelschap betrokkenen bij elkaar te brengen, bijvoorbeeld in de Club van Parijs waar onderhandeld werd over herstructurering van schulden. Nu is het veel anoniemer.’

In dat geval is het deze keer inderdaad anders, maar niet minder gevaarlijk.

Meer weten?

Alle seinen op rood: leidt de val van de Turkse lira tot een nieuwe financiële crisis?

Help, de rente stijgt! Wat zijn de gevolgen voor mijn hypotheek, pensioen of studielening?

Bekijk ook deze fotoreportage over de met schulden gefinancierde bouwwoede: van spooksteden tot ongebruikte pretparken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.