Sociaal akkoord kwam moeizaam tot stand

Het sociaal akkoord, dat maandag werd beklonken, is niet zonder slag of stoot gerealiseerd. Een reconstructie.

Van Kesteren zoekt toenadering tot De Waal, met wie hij in 1993 tijdens de economische dip het centraal akkoord 'Een nieuwe koers' voorbereidde over loonmatiging en flexibel werken. In 1996 legden zij met een akkoord de basis voor de wetgeving die de positie van uitzendkrachten verbeterde. Ze vertrouwen elkaar. De werkgevers staan voor een keuze: óf afrekenen met de vakbeweging, óf kijken hoever we samen kunnen komen. Ze kiezen voor het laatste, de banden met De Waal worden aangehaald.

Enkele dagen eerder heeft CNV-voorzitter Doekle Terpstra zijn voorstel gelanceerd de lonen een jaar te bevriezen. Maar De Waal ziet niets in overleg met het kabinet. Op geen enkel moment heeft hij een 'normaal' gesprek met Balkenende kunnen voeren.

Van Kesteren keert onverrichterzake van het Katwijkse strand terug naar de Malietoren, het hoofdkwartier van VNO/NCW. Vaststaat dat VNO/NCW zich niet te veel van de FNV moet verwijderen, wil het tot zinvol overleg met het kabinet komen.

Dat besef groeit als op Prinsjesdag de gevolgen voor werkgevers van de kabinetsplannen doordringen. En nog meer als de vakbonden de trom roeren en over 'reparatie' reppen.

Na Prinsjesdag verscherpen de verhoudingen tussen kabinet en vakbeweging. Het kabinet schoffeert het CNV door niet op het voorstel van Terpstra te reageren. De FNV zet een 'actietrein' op de rails, het CNV zoekt het in alternatieve protesten.

De onrust die de FNV op straat probeert te creëren, heeft geen gevolgen voor de voorbereiding van het Najaarsoverleg. Na Prinsjesdag beginnen ambtenaren van Sociale Zaken en bestuurders van de vakcentrales en werkgeversorganisaties met hun onderhandelingen. Wantrouwen overheerst.

De impasse wordt pas doorbroken als De Waal, werkgeversvoorzitter Jacques Schraven en de ministers Aart Jan de Geus van Sociale Zaken en Gerrit Zalm van Financiën het ijs hebben gebroken. Dat gebeurt niet zonder slag of stoot. Eerst lobby't VNO/NCW bij minister-president Balkenende en overtuigt hem van de noodzaak van een compromis. Dat een zakelijke ruzie geen aanval op persoonlijke integriteit is.

Maandag 1 oktober ontmoeten De Waal, Schraven, De Geus en Zalm elkaar om 17.00 uur in kasteel Wittenburg in Wassenaar. Een week later, 8 oktober, volgt een ontbijtsessie in hetzelfde etablissement. De vier praten openlijk over hun eigen onderhandelingspositie. 'Het zijn ontmoetingen die formeel niet hebben plaatsgevonden', zegt De Waal. Maar begrip voor elkaars positie resulteert in groeiend vertrouwen.

Dat begint bij Zalm. Hij wordt op straat door de FNV afgeschilderd als 'kille boekhouder' maar in de Wittenburg ontpopt hij zich als pragmaticus. Het gaat hem bovenal om de hervorming van het sociaal beleid. Bij de sociale partners beklijft de indruk dat vooral De Geus vasthoudt aan ingenomen standpunten.

Op vrijdagmorgen 10 oktober betalen de sessies in de Wittenburg zich uit. De Waal doet publiekelijk een 'grote' concessie. De FNV maakt bevriezing van CAO-lonen voor twee jaar bespreekbaar. Mits het kabinet 'alle' FNV-wensen inwilligt. Daarmee is in feite alles bespreekbaar voor de FNV. Alleen de top weet waar de grenzen liggen.

Zondagavond 12 oktober. De druk loopt op. De zelfgestelde deadline, het Najaarsoverleg op de 14e, nadert. Om het kabinet over de streep te trekken, moeten vakbeweging en werkgevers één lijn trekken. De Waal, Van Kesteren en Terpstra dineren in restaurant De Beukenhof in Oegstgeest.

In ruil voor verdere concessies van het kabinet moeten Terpstra, De Waal en Van Kesteren een formulering vinden voor de gevraagde nullijn in 2004 en 2005. De FNV verbindt voorwaarden aan het tweede jaar, het CNV wil eigenlijk geen afspraak voor 2005. Gedrieën worden ze het eens over een formulering. De gezant van Sociale Zaken wijst die tijdens het formele slotoverleg op maandag de 13e als 'te slap' af. Na twee uur overleg vertrekken de ambtenaren. De onderhandelaars van vakbeweging en werkgevers steken over naar de Malietoren. Op 14 oktober, om twee uur 's morgens, breekt ook hun overleg. 'Ik had de indruk dat het echt kapot was', zegt De Waal. Balkenende belt naar de toren om te vragen hoe definitief de breuk is, gealarmeerd door het late NOS Journaal. De sociale partners geven hem weinig hoop en voeren zo indirect de druk op het kabinet op.

Dinsdagmorgen 14 oktober, enkele uren voor het formele Najaarsoverleg, gaat het snel. Om 9 uur zitten de onderhandelaars van vakbeweging en werkgevers ieder te studeren op de loonmatigingstekst. De Waal legt de vakcentrales een zelfgeformuleerde tekst voor. CNV en MHP gaan akkoord. Na een uur steekt De Waal de gang over. Ook de werkgevers stemmen in. De Waal wordt getrakteerd op spontaan applaus.

Dan is het tijd voor het ultieme gesprek met De Geus en Zalm. Die moeten nog akkoord gaan en de, in het geheime overleg geopperde aanpassing van het kabinetsbeleid 'leveren'. De Waal en Schraven vertrekken per auto met onbekende bestemming naar het laatste 'geheime' overleg. 'Soms ga je samen op pad en weet je niet waar je uitkomt', zegt De Waal ten afscheid.

Zalm en De Geus geven hun zegen. Het is 15.10 uur als premier Jan Peter Balkenende zich vertoont en het officiele Najaarsoverleg kan beginnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden