Slag om de slimmeriken

Nu de economie weer aantrekt, zitten veel werkgevers te springen om extra krachten. Vooral bèta's zijn gezocht. Hoe krap is de arbeidsmarkt echt?

null Beeld Jiri Buller
Beeld Jiri Buller

Zoals een neergehaalde linksbuiten in blessuretijd net iets langer dan normaal door het gras rolt om de zege uit het vuur te slepen, zo is het mechatronicabedrijf Demcon dezer dagen soms noodgedwongen aan het tijdrekken. Het duurt dan net iets langer dan normaal voordat klanten een offerte krijgen of voordat de 'Willie Wortelfabriek' uit Enschede ze terugbelt om een afspraak te maken, vertelt Demcon-baas Dennis Schipper over zijn vertragingstactieken. 'Het is zeer tegen mijn natuur in, maar het kan niet anders.'

Waarom de uitvinder van aspergeoogstrobots, metaalprinters en infuusvloeistofverwarmers de boel traineert? Omdat Demcon kampt met een tekort aan personeel. 'We hebben meer aanvragen van klanten dan mensen. Als we nu meer mensen hadden, zouden we ook meer omzet hebben.'

Een overschot aan klanten klinkt als een luxeprobleem zo vlak na de crisis, maar het is vooral vervelend, zegt Schipper. 'Je kunt maar een keer nee zeggen, een tweede keer wordt niet gewaardeerd.' Je zit bijvoorbeeld jarenlang achter een grote buitenlandse klant aan, en net als je eindelijk beet hebt, blijk je niet genoeg werknemers te hebben om de opdracht uit te voeren. Nee verkopen doet Demcon niet, dus dan maar liever tijdrekken in de hoop dat het bedrijf snel nieuwe werknemers aan de haak slaat.

'Werknemerloosheid'

Demcon is lang niet het enige bedrijf dat moeite heeft nieuw personeel te vinden. Nederland telde begin dit jaar 143 duizend vacatures, het hoogste aantal in bijna zeven jaar. De vacaturegraad - het aantal vacatures per duizend banen - kruipt in de ict, de zakelijke dienstverlening en sommige andere sectoren langzaam richting het niveau van voor de crisis. Nu de economie aantrekt, zitten veel werkgevers te springen om programmeurs, cnc-verspaners, procestechnologen, accountants, computerbeveiligers, lassers, koks en timmermannen. Natuurlijk, Nederland telt nog altijd 581 duizend werklozen. Maar daar tegenover staat dat steeds meer mensen een baan vinden en dat werkgevers ook steeds meer moeite moeten doen om personeel het hof te maken. De andere kant van de medaille van werkloosheid is de 'werknemerloosheid' van veel bedrijven.

Het bijna 250 werknemers tellende Demcon hoopt dit jaar met 30 à 40 man personeel te groeien, na vorig jaar al 45 nieuwe werknemers op de loonlijst te hebben mogen bijschrijven. Momenteel heeft het bedrijf 21 vacatures, met klinkende functietitels als 'Mechatronic system engineer', 'Senior Scientific animator' en 'Senior Thermal / Fluid Engineer'. Van de 21 vacatures zijn er alleen al zes voor projectleiders.

Een beetje meer omzet

'Zwaai even', grapt Schipper als we halt houden voor twee over hun toetsenborden heengebogen projectleiders, die zich bespied wanen als kuifmakaken in de dierentuin. 'Deze vinden we met heel veel moeite', zegt Schipper. 'De moeilijkheid is dat ze enerzijds communicatief goed moeten zijn met de klant, maar tegelijkertijd ook moeten snappen hoe een project technisch inhoudelijk in elkaar zit. Die combinatie is gewoon erg lastig.'

Projectleiders moeten bijvoorbeeld precies weten hoe Demcons testinstrumenten voor de lithografiemachines van ASML werken, of de door Demcon ontwikkelde pomp waarmee oogchirurgen met naalden minuscule hoeveelheden vloeistof door het oog kunnen spoelen, zonder de vloeistof te laten pulseren en daarmee complicaties te veroorzaken. En een vlotte babbel is ook handig, maar dat is lang niet alle bèta's gegeven. 'Elke keer als we er eentje vinden, denken we: nu kunnen we weer een beetje meer omzet draaien.'

In de media buitelen onheilspellende koppen over personeelsschaarste de laatste maanden over elkaar heen: 'Tekort aan geschoold personeel dreigt in grafische sector', 'Met spoed gezocht: 11.000 geschikte ict'ers', 'Tekort aan nieuwe werknemers procestechniek', etc.

Onhebbelijke vrijgezel

Arbeidseconoom Ronald Dekker van de universiteit Tilburg heeft dikwijls twijfels bij de klachten van werkgevers over schaarse werknemers. Niemand zou een onaantrekkelijke, onhebbelijke vrijgezel waarschijnlijk serieus nemen als hij beweerde dat zijn vrijgezelle status te wijten is aan vrouwenschaarste. De klachten van werkgevers over schaars personeel lijken daar soms op, vindt Dekker. Hij schreef enkele jaren geleden met collega's het boek Schaarste bestaat niet, over het vermeende gebrek aan ict'ers, vaklui en andere beroepen op de Nederlandse arbeidsmarkt. 'Als een werkgever bepaalde groepen personeel niet snel genoeg en onder de juiste voorwaarden kan vinden, heeft hij vaak de neiging die schaars te noemen. Dat betekent niet per se dat deze groepen ook echt schaars zijn. Misschien willen ze alleen niet voor de werkgever in kwestie werken.'

'Natuurlijk geloof ik best dat sommige werkgevers moeite hebben goede kandidaten te vinden', zegt Dekker. 'Maar misschien moeten ze dan genoegen nemen met een schaap met vier poten in plaats van vijf. Of moeten ze zich aantrekkelijker maken voor kandidaten, bijvoorbeeld door een beter salaris te bieden of ze niet eindeloos af te schepen met tijdelijke contracten.'

Paradoxaal genoeg hebben veel ondernemers, normaal toonbeelden van zelfstandigheid en individualisme, in het geval van opleiding en onderwijs de neiging af te wachten tot de overheid het probleem oplost, constateert Dekker. Ze klagen bijvoorbeeld dat er te weinig techneuten van de mbo's en hbo's komen, zonder daar zelf iets aan te doen. Een voorbeeld van hoe het ook kan, is staalproducent Tata Steel, zegt Dekker. Tata zag in IJmuiden aankomen dat ze een tekort zouden krijgen aan procesoperatoren, vaklui die het productieproces bewaken. Dus nam Tata het initiatief om met een ROC in de IJmond een opleiding te organiseren voor procesoperatoren.

Passiviteit kan Demcon in elk geval niet verweten worden. Om studenten warm te laten lopen voor een carrière bij het bedrijf, financiert Demcon bijvoorbeeld een lectoraat mechatronica aan de Saxion hogeschool in Enschede, en eerder een leerstoel aan de Universiteit Twente. Ook organiseert het bedrijf allerlei voorlichtingsbijeenkomsten voor studenten. Schipper merkt zelf ook dat veel werkgevers een afwachtende houding aannemen. 'Ik snap niet waarom ze niet meer doen, want hogescholen en universiteiten zijn heel gemakkelijk aanspreekbaar. Er zijn allerlei manieren om er als bedrijf te bewerkstelligen dat studenten je zien staan.'

Bij Demcon is net een voorlichtingsbijeenkomst bezig om studenten kennis te laten maken met het vak van optisch ingenieur. Die worden in het land van lenzenmakers als Spinoza en Huygens nauwelijks nog opgeleid, vertelt Gerard van den Eijkel, directeur van opticabedrijf Focal, waarin Demcon een minderheidsbelang heeft. Dus doet Focal het zelf. Een van de optisch ingenieurs in opleiding, een in ruitjesbloes gestoken twintiger, zet een voetzoolscanner in elkaar. De scanner leest in 3D de vorm van de voet, zodat bijvoorbeeld mensen met reuma of platvoeten een op maat gemaakte steunzool kunnen krijgen. Aan opleiden hangt een flink prijskaartje, zegt van den Eijkel. 'Het kost ons 20 à 30 duizend euro per medewerker per jaar en de opleiding duurt twee jaar. Dat lossen we allemaal zelf op financieel, maar het beperkt wel de groeimogelijkheden.'

Automatiseren

Naast opleiden zijn er nog andere recepten tegen personeelsschaarste, weet arbeidseconoom Dekker. 'Je kunt de huidige mensen meer laten werken, je kunt personeel weghalen bij andere bedrijven, je kunt samenwerken met collega-werkgevers, je kunt mensen uit het buitenland halen, je kunt verhuizen naar het buitenland of je kunt automatiseren.'

Een voorbode van dat laatste staat in de productiehal van Demcon: het prototype van een 'aspergeoogstrobot', een oranje gevaarte van ongeveer 2,5 meter hoog en 4 meter lang. Een opdracht van een Brabantse aspergekweker, vertelt Schipper. Kwekers hebben moeite om genoeg aspergestekers te vinden die voor weinig geld en onder niet altijd onberispelijke arbeidsomstandigheden het zware werk willen doen. Dan zijn er twee opties: maak het werk aantrekkelijker of vervang menselijke arbeid. De aspergekweker in kwestie koerst aan op de laatste optie.

'Het moeilijke is dat je asperges moet oogsten op het moment dat ze nog niet zichtbaar zijn', legt Schipper uit. 'Je moet ze steken voordat ze met hun koppie boven het zand uitkomen. Dus zijn we met licht en radarachtige technieken aan het proberen dat voor elkaar te krijgen. We hebben vorig jaar het eerste prototype uitgetest op het veld, in mei en juni gaan we de tweede generatie testen. We denken dan heel dicht bij de eindoplossing te zitten.'

'Nieuwe aanvragen moet ik afwimpelen'

Naam: Jorn Bakhuys
Functie: Freelance front-end developer
Salaris: 70 euro per uur
Opleiding: Interactieve Media aan de Hogeschool van Amsterdam

'Front-end developer' Jorn Bakhuys (27) uit Purmerend krijgt wekelijks vijf tot tien nieuwe opdrachten aangeboden. 'Vaak moet ik ze alle tien afwimpelen omdat ik het te druk heb.' Dan telt hij bovendien de geregelde telefoontjes met aanbiedingen voor een vast contract niet eens mee.

Bakhuys zou wel gek zijn om ouderwets in vaste dienst te gaan. In vierenhalf jaar tijd heeft hij zijn uurtarief probleemloos van 50 euro naar 70 euro opgeschroefd. Omgerekend komt Bakhuys zo iets onder de ton per jaar uit. En dan is zijn tarief nog niet eens zo hoog vergeleken bij andere front-end developers. 'In het begin was het redelijk laag, nu is het meer gemiddeld. Er zijn mensen die meer vragen, maar die hebben ook meer ervaring. Ik ben nog jong.'

Als front-end developer bouwt Bakhuys de 'voorkant' van websites, het deel dat zichtbaar is voor de bezoeker. Hij zorgt ervoor dat de websites van bedrijven als NS en G-Star werken, dat de bezoeker geen foutmelding krijgt als hij ergens op klikt. Dat klinkt misschien simpel, maar het vereist een flinke dosis kennis om te programmeren. 'Een project duurt dan ook minstens een maand en soms zelfs een jaar.'

In zijn vierenhalf jaar als zelfstandige heeft Bakhuys nooit zonder werk gezeten. 'Ik ken geen enkele werkeloze front-end developer.' Bang dat het tekort opdroogt, is Bakhuys niet. 'De webwereld groeit te snel om bij te benen voor opleidingen. Je leert het ook niet in een weekje.'

null Beeld  Jiri Buller
Beeld Jiri Buller

'Zo aan de slag in een sterrenrestaurant'

Naam: Marco van der Wijngaard
Functie: Chef de partie
Salaris: 1.500 per maand
Opleiding: Sterklas van het Gilde van Nederlandse Meesterkoks

Als Marco van der Wijngaard (24) zou willen, was hij nu sous-chef bij een ambitieus restaurant in een kasteel of bij een luxe cateraar. Van der Wijngaard koos echter voor de wereld van de Michelinsterren en werkte zich binnen een jaar op van leerlingkok tot chef de partie bij éénsterrestaurant De Hoefslag in Bosch en Duin. In die functie is hij verantwoordelijk voor de groente en aardappelen bij de gerechten. Van der Wijngaards favoriet: gebarbecuede wortel met ui en kruidnagel voor bij een runderentrecote.

Vacatures in het midden- en luxesegment zijn er genoeg. Elders zou Van der Wijngaard meer kunnen verdienen, 'maar kok word je niet voor het geld'. Dus neemt hij genoegen met een maandsalaris van 1.500euro voor vijftig uur per week. 'Ik ben pas 24 en wil nog veel beter worden. Dat geld komt wel als ik een hogere functie krijg.'

Een leuke bijverdienste voor Van der Wijngaard zijn de kookwedstrijden waaraan hij vaak meedoet. 'Vorig jaar heb ik er acht gewonnen.' In het prijzenpakket zit, naast messen of een luxe stuk vlees, ook altijd een cheque van een paar honderd euro.

Van der Wijngaard heeft na de koksschool in een zogenoemde sterklas gezeten. Samen met zeventien anderen werd hij klaargestoomd voor de top in de restaurantwereld. 'De ene werkt nu bij de Librije, de ander bij een driesterren restaurant in Osnabrück. Iedereen die het wilde, kon zo aan het werk bij een sterrenrestaurant. De vraag naar koks is gewoon heel groot, ook op het hoogste niveau.'

null Beeld Jiri Buller
Beeld Jiri Buller

'Bijna iedereen krijgt nu eenmaal staar'

Naam: Jantine Bos
Functie: Optometrist en bedrijfsleider
Salaris: 'Boven modaal'
Opleiding: Optometrie aan de Hogeschool Utrecht

Op congressen voor optometristen wordt Jantine Bos (38) geregeld gepolst om van werkgever te wisselen. Solliciteren heeft Bos dan ook nooit hoeven doen. Ze werd in 2000 gevraagd om bij opticien en optometrisch centrum Groenhof Optiek in Amstelveen te komen werken. Intussen is ze daar ook bedrijfsleider.

Toen Bos afstudeerde, ging ze gelijk 'boven modaal' verdienen. Haar precieze salaris wil ze niet noemen, maar meer dan vijftien jaar later is het alleen maar hoger geworden. 'Destijds waren er nog niet zo veel optometristen.'

Door het tekort aan oogartsen kwam het vak optometrie rond 1990 overwaaien vanuit Engeland en de VS. 'Huisartsen sturen hun patiënten vaak eerst naar ons als ze niet precies weten wat er met de ogen aan de hand is. Wij doen dan onderzoek naar mogelijke aandoeningen, bijvoorbeeld door een scan van het netvlies te maken. Als een bezoek aan de oogarts nodig blijkt, verwijzen we door.'

Optometristen doen ook vooronderzoek voor laserbehandelingen en werken in brillenzaken. 'Iedereen kan zich opticien noemen. Optometrist is een beschermde titel.' Opticiens hebben daarom vaak optometristen in dienst die naast een oogmeting uitgebreider onderzoek doen.

Het aantal studenten ligt nu op tweehonderd per jaar. 'Het tekort is wel minder geworden, maar verdwenen is het niet.' Dat zal ook niet snel gebeuren. 'Bijna iedereen krijgt nu eenmaal staar tussen zijn 60ste en 80ste. En het aantal 60-plussers neemt alleen maar toe.'

null Beeld Jiri Buller
Beeld Jiri Buller
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden