Siciliaanse toestanden in het verkeer

De voetganger staat in Amsterdam bloot aan de terreur van automobilisten. Joost Zwagerman windt zich op over de uit de hand gelopen gedoogcultuur die tot dodelijke slachtoffers leidt en over de Amsterdamse commissaris Kuiper die de fietsers wil aanpakken....

TERUG van vakantie reden wij via de ringweg van Amsterdam de stad binnen en stopten bij het Stadionplein voor een verkeerslicht van een voetgangersoversteekplaats. Een vrouw met een looprek stak over en wierp ons enkele woedende blikken toe. Bij het tweede zebrapad was het opnieuw raak. Wij stopten voor een vader met twee zoontjes. De man keek grimmig opzij, liet de hand van zijn ene zoontje even los en maakte met op en neer gaande arm het rustig-aan-gebaar. Wij déden rustig aan. Sterker nog: wij stonden stil.

Maar dat maakte voor de man niets uit. Hij bleef bloeddorstig naar ons kijken; de dikke plakken haat ketsten ternauwernood af op onze voorruit.

We hadden nog maar net de stad bereikt, maar we waren weer helemaal thuis. Die vrouw en die jonge vader bedoelden het ook niet persoonlijk. Zo behandel je elkaar nu eenmaal in het verkeer in Amsterdam. Oversteken doe je namelijk niet zomaar. Groen licht voor de voetganger betekent in Amsterdam al lang niet meer de garantie op een vrije oversteek. De voetganger moet dit recht opeisen door de automobilist haatdragend te fixeren. Op die manier hoopt hij af te dwingen dat er eventueel voor hem wordt gestopt. Eventueel. Want de doorsnee-automobilist in Amsterdam beschouwt het rode licht bij een voetgangersoversteekplaats niet langer als een stop- maar als een oriëntatieteken. Het licht staat op rood, en de automobilist kan vervolgens overwegen om te stoppen.

Deze vrije interpretatie van de verkeerslichten is de afgelopen jaren overgeslagen van de fietser op de automobilist. De fietser als verkeersdeelnemer die zelf de redelijkheid en wenselijkheid van stoplichten en verbodsborden inschat, is al sinds jaren geaccepteerd in het straatbeeld. Er is één eenzame fietser die nog bij het afslaan zijn hand uitsteekt en die halt houdt bij een rood licht. Dat is Schelto Patijn op zijn glimmende Gazelle. Je herkent Patijn van verre aan zijn folkloristische fietsgedrag; burgemeester Prikkebeen monter rinkelbellend in zijn toffe hufterstad. De rest kachelt en peddelt al jarenlang doodgemoedereerd dwars door elkaar heen. Ik zou liegen als ik zei dat ik er op de fiets niet herhaaldelijk aan meedeed.

Er bestaat natuurlijk een essentieel verschil tussen het ingeburgerde zelfbeslissingrecht van de fietser en dat van de automobilist. Op de fiets breng je in de eerste plaats je eigen leven in gevaar als je de verkeersregels negeert en zelf je afwegingen maakt. Achter het stuur in de auto is dat vanzelfsprekend omgekeerd. Wie met de auto door rood rijdt, loopt zelf nauwelijks risico maar vormt wél een levensgevaar voor voetgangers en fietsers. Maar andermans recht en veiligheid is voor de automobilist steeds minder een punt van overweging.

Voorzover ik weet is dit verkeersgedrag een typisch Amsterdams fenomeen. In andere steden in Nederland plegen automobilisten doorgaans geen aanslagen op voetgangers. Sterker nog: in geen enkele andere stad ter wereld hebben automobilisten zich dit zelfbeslissingsrecht toegeëigend. In New York en Bangkok is de chaos op de rijbaan vele malen groter dan in Amsterdam en bestaat er 24 uur per etmaal een overweldigende verkeersdrukte. Maar in de stadsjungles in Bangkok en op Manhattan zijn de automobilisten uitsluitend in gevecht met elkáár. Men snijdt, zwenkt, jakkert en kleeft bumper dat het een lieve lust is - maar de voetganger op het zebrapad is er heilig. De hels pulserende autostroom komt direct tot stilstand als de lichten voor de voetgangers naar groen verschieten.

Alleen in de grote steden op Sicilië, en dan vooral in Palermo, is het oversteken een hele onderneming die in de buurt komt van het onvrijwillige risico-gedrag in Amsterdam. In Palermo rijdt vrijwel iedere auto met blikschade. Ze malen daar niet op een tikje meer of minder tegen de flank van een collega-automobilist. Maar zelfs in Palermo is de voetganger veel zekerder van zijn leven dan in Amsterdam. Want de echte Siciliaanse toestanden spelen zich af bij ons, in Palermo aan de Amstel, waar je in de auto op grote delen van de dag zonder noemenswaardige opstoppingen je weg kunt vinden zonder dat die betrekkelijke rust op de weg de voetganger enige zekerheid biedt.

Juist die ene bestuurder die zich net verheugde op een makkelijk begaanbare weg in een buitenwijk verandert in een dolle hond wanneer hij zijn route onderbroken ziet worden door zo'n Untermensch : de overstekende voetganger. Op zo'n moment krijg je inzicht in de moraal van de automobilist, afgezant van het totalitaire bewind dat H.J.A. Hofland ooit heeft gedoopt tot 'automobilisme'. In zijn pamflet uit 1995 De politiek van de auto legde Hofland de bloedrode lijn bloot van het automobilisme naar 'een informeel, dagelijks gepraktizeerd vulgair straatfascisme'.

In de buurt waar ik woon zijn in minder dan zes maanden twee fietsers en een voetganger doodgereden door automobilisten die om sneller op te schieten de trambaan hadden gepakt en het rode licht voor de tram hadden genegeerd. De stadsdeelraad kondigde na die ongelukken maatregelen aan. Het kwam niet bij de stadsdeelbobo's op er twee agenten neer te zetten die de door rood jakkerende bestuurders aanhouden en bekeuren.

Dat is vragen om moeilijkheden. Voor je het weet staan die argeloze dienders bloot aan de woede van de ingeblikte afgezanten van het straatfascisme. Nee, er werden verkeersdrempels opgeworpen, strategische kuilen in de trambaan aangebracht en grind gestrooid op het plaveisel. Het wegdek en de verkeerssituatie werden dus afgestemd op het oncorrigeerbaar geachte gedrag van degenen die de regels overtreden en niet op de fundamentele mensenrechten van degenen die het slachtoffer kunnen worden van andermans rijgedrag.

Welk naïef en infantiel gedachtengoed er schuilgaat achter die maatregelen blijkt uit een vergelijking tussen de doodslag door middel van een auto en de doodslag door middel van, zeg, een honkbalknuppel. Stel: in één straat worden in korte tijd drie mensen door drie verschillende daders doodgeslagen met zo'n knuppel. Het geval wil dat de daders allerdrie met hun knuppel achter een boom stonden voordat ze toesloegen. In overeenstemming met de maatregelen van de Amsterdamse stadsbestuurders zou men vervolgens bij wijze van misdaadpreventie moeten overgaan tot het omhakken van de boom.

Een herinvoering van een stelsel van law and order dat in het verkeer de zwakken beschermt en de sterken intoomt is natuurlijk kansloos in een stad die zichzelf nog steeds op de borst klopt vanwege de gedoogcultuur. Dit heilige gedogen heeft de kiem gelegd voor het duivelse maltraiteren en saboteren. Het praktische gevolg is een onleefbare overheersing door de sterkste, lawaaiigste, brutaalste en schoftigste. In zo'n klimaat voelt de Amsterdamse vierdeurspenosejongen zich als een vis in het water.

De stad is van hem, en niet van die sukkel van een Patijn op zijn opafiets. Van een boete'tje van tweehonderdveertig piek voor het rijden door rood is zo'n penosejongen echt niet onder de indruk.

De Amsterdamse hoofdcommisaris Jelle Kuiper heeft vorige week aangekondigd de verhuftering in het verkeer aan te pakken; de politie zal asociaal rijdende fietsers gaan beboeten. Die maatregel doet denken aan een scène uit een Pink Panter-film waarin Peter Sellers als inspecteur Clouseau onverschrokken een straatmuzikant op de bon slingert, terwijl er tegelijkertijd achter zijn rug een bankoverval plaatsvindt. De Clouseau'tjes van het Amsterdamse korps gaan dankzij Kuiper dus massaal achter de fietsers aan!

Waarom niet meteen een heksenjacht geopend op de voetgangers? Nog even en de fietser en voetganger zijn in Amsterdam dubbel vogelvrij: opgejaagd door politie én automobilisten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden