Analyse

Showproces tegen 'bullebak' Monsanto

Monsanto wordt in Den Haag aangeklaagd wegens misdaden tegen de natuur en de menselijkheid. Maar het beklaagdenbankje zal leeg blijven. 'Dit is een pr-stunt.'

Een Franse boer besproeit zijn akker met Roundup, een omstreden onkruidverdelgingsmiddel gemaakt door Monsanto. Beeld AFP/Getty Images

De beruchte zaadveredelaar en landbouwgif-producent Monsanto staat dit weekend terecht in Den Haag voor misdaden tegen de natuur en menselijkheid. Het bedrijf, voor critici hét symbool van de verdorven voedingsindustrie, hoeft voor straf echter niet te vrezen: het 'Monsanto-tribunaal' is een schijnproces zonder enige rechtsgeldigheid.

Monsanto spreekt van een pr-stunt en weigert naar de Hofstad af te reizen, maar de initiatiefnemers zetten door. 'Dit is de enige manier om ze aan te pakken.'

Monsanto wordt voor het tribunaal verantwoordelijk gesteld voor mensenrechtenschendingen op het gebied van gezondheid, voedsel en milieu. De aanklachten zijn opgesteld aan de hand van de verklaringen van dertig getuigen uit vijf continenten die direct onder de daden van Monsanto hebben geleden. Een internationaal gezelschap van gepensioneerde rechters beoordeelt de claims en spreekt zich vervolgens uit. Het lijdt geen twijfel dat Monsanto op alle punten schuldig wordt bevonden.

Het tribunaal is opgezet door een internationale coalitie van 'groene' bedrijven en organisaties, alle fel gekant tegen genetische modificatie van voedselgewassen, het in hun ogen overmatig gebruik van bestrijdingsmiddelen en de agressieve manier waarop Monsanto zaken doet.

Een van de organisatoren is Corinne Lepage, oud-minister van Milieu in Frankrijk en voormalig lid van het Europees Parlement. Volgens Lepage is de noodzaak om Monsanto te 'vervolgen' alleen maar toegenomen sinds de bekendmaking van de ophanden zijnde fusie met het Duitse chemieconcern Bayer. 'Een gevaarlijke fusie, want Monsanto produceert voedselzaden en Bayer maakt veel pesticiden. Als die twee samengaan ontstaat een monopolie op voedsel.'

Wat zijn de beschuldigingen?

De kritiek op Monsanto laat zich opsplitsen in twee categorieën. In de eerste plaats zijn veel tegenstanders van het bedrijf simpelweg tegen de praktijk van genetische modificatie, waarmee zaden in een laboratorium worden verbeterd. Tegennatuurlijke manipulatie van voedsel, zeggen de critici, die vrezen voor monoculturen van supergewassen. Ook zouden de bestrijdingsmiddelen van het bedrijf, waaronder het omstreden landbouwgif Roundup Ready, schadelijk zijn voor de gezondheid en het milieu.

Het tweede grote kritiekpunt betreft het vermeende bullebakgedrag van Monsanto. Het bedrijf wordt onder meer beticht van het chanteren van boeren door hen te verplichten elk jaar opnieuw zaden af te nemen. De financiële positie van de boeren komt hiermee onder druk te staan.

Monsanto verweert zich door te stellen dat er wel genetisch gemodificeerd móét worden om genoeg voedsel te kunnen blijven produceren voor de groeiende wereldbevolking (nu ruim 7 miljard, maar volgens de VN in 2100 zo'n 10 miljard). Van de beschuldigingen van kwalijk gedrag wil Monsanto niets weten: het bedrijf zegt zich juist bovenmatig in te spannen voor de bescherming van mensen, dieren en de natuur.

Het gaat in het 'proces' niet alleen om daden uit het recente verleden: ook de productie van het ontbladeringsmiddel Agent Orange, dat tijdens de Vietnamoorlog werd ingezet en vreselijke ziektes tot gevolg had, wordt aan de kaak gesteld.

Pr-stunt

Monsanto sloeg een uitnodiging om zijn eigen verdediging te komen voeren af, een zet die door de organisatie van het Tribunaal als bevestiging van de beschuldigingen wordt gezien. Waarom zou het bedrijf verstek laten gaan als het niets te verbergen heeft?

Het antwoord op die vraag is heel simpel, reageert Monsanto-woordvoerder Brandon Mitchener vanuit Brussel. 'Dit is een pr-stunt, een neptribunaal. De organisatie zoekt geen dialoog, maar functioneert als inquisitie, en de inquisitie heeft nog nooit iemand onschuldig bevonden.'

Hij wijst erop dat het tribunaal wordt gefinancierd door bedrijven in de organische voedingsindustrie, natuurlijke tegenstanders én concurrenten van Monsanto in de strijd om de gunst van de consument. 'De uitslag van het proces staat dus al van tevoren vast.'

Inderdaad wordt het evenement voor een deel met donaties van organische-voedingsconcerns bekostigd. Mitchener meent bovendien dat het 'schijntribunaal' de naam van het Internationaal Gerechtshof in Den Haag door het slijk haalt. 'Door te verkondigen dat 'Monsanto naar Den Haag wordt gesleept', lijkt het net alsof het om een officiële rechtszaak gaat. Daarmee ondermijn je het goede werk van het Gerechtshof.'

Zwaktebod

Een tribunaal zonder juridische consequenties is evenwel de enige manier om bedrijven als Monsanto met hun daden te confronteren, zegt Lepage. 'Monsanto heeft zo'n grote juridische afdeling dat het voor individuele slachtoffers bijna onmogelijk is om voor een nationale rechtbank te winnen.' Het tribunaal is daarom vooral bedoeld om aandacht te vragen voor de noodzaak van een dergelijk hof, aldus Lepage. 'Ik hou me al veertig jaar bezig met milieukwesties, als advocaat, minister en parlementslid. Zonder internationaal recht zijn dit soort bedrijven niet te veroordelen.'

De bezwaren van Monsantozijn daarmee echter niet weggenomen. Heeft het bedrijf gelijk als het zegt dat financiering door de organische voedingslobby niet kies is? En boet het Gerechtshof inderdaad aan geloofwaardigheid in doordat het nepproces in Den Haag wordt gehouden?

Nicola Jägers, hoogleraar internationale mensenrechten aan de Universiteit Tilburg, schaart zich in beide kwesties achter de organisatie van het tribunaal. 'Wat betreft de financiering vanuit de industrie kan ik me de klacht van Monsanto nog voorstellen, maar het is wel een zwaktebod. Ik zou zo'n bedrijf graag ook zien ingaan op de inhoudelijke kritiek.'

Roundup, de omstreden onkruidverdelger. Het is een van de producten waarmee Monsanto groot is geworden. Beeld reuters

Pressiemiddel

Dat het Gerechtshof wordt ondermijnd door de associatie met het tribunaal, noemt Jägers onzin. 'Alleen staten kunnen daar geschillen met elkaar uitvechten, van het vervolgen van bedrijven is geen sprake. Bovendien is het hof heel goed in staat zelf afstand te nemen van het tribunaal.'

Ze ziet de waarde van het officieuze tribunaal wel in. 'Het recht schiet vaak tekort in de strijd tegen grote multinationals, omdat die over veel diepere zakken beschikken dan hun slachtoffers. Dan is dit wel een manier om aandacht te genereren.'

Op het veranderen van het internationale recht hoeft de organisatie achter het tribunaal echter niet te rekenen. 'Ik denk dan eerder aan zachtere regels - die desondanks harde effecten kunnen hebben.' Ze noemt het dreigende EU-verbod op Monsanto's bestrijdingsmiddel Roundup als voorbeeld. Het gebruik daarvan was decennialang geen probleem, maar nu beginnen sommige landen zich zorgen te maken om de gezondheids- en milieu-effecten van het product. 'Een tribunaal kan gebruikt worden als pressiemiddel voor het bereiken van zo'n verbod.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.