'Shell draagt schuld aan zijn executie'

Haar man was een van de Ogoni 9, negen activisten die hun verzet tegen de oliewinning in de Nigerdelta in 1995 met de dood moesten bekopen. Samen met drie andere weduwen daagt Esther Kiobel Shell nu voor de rechter. Dit is haar verhaal.

Met waterige ogen wijst Esther Kiobel (53) naar de foto op het scherm van haar laptop. Daar staat hij, haar man Barinem, in het Nigeriaanse Ogoniland, gehuld in blauwe pullover met opdruk van de Universiteit van Glasgow. Het is 1994 en hij lacht bedeesd.

Barinem is op werkbezoek. Met een helikopter is hij opgehaald bij zijn hotel en afgezet bij de olievelden. Op de achtergrond, voorbij de hekken, zijn de groene pijpleidingen te zien. Hij draagt een gele bouwhelm. 'Zij', zegt Esther Kiobel, terwijl ze met haar vinger op het logo op zijn helm tikt, 'zij zijn verantwoordelijk voor zijn executie'. Het is de schelp van oliegigant Shell.

Ruim twintig jaar na de omstreden executies van Barinem Kiobel, schrijver Ken Saro-Wiwa en zeven anderen is er nog altijd geen duidelijkheid over de rol die de Nederlands-Britse multinational daarbij speelde. Het is onverteerbaar voor Esther Kiobel. Samen met Victoria Bera, Blessing Nordu en Charity Levula, drie andere weduwen van de Ogoni 9, zoals de geëxecuteerden wereldwijd bekendstaan, doet ze nu een beroep op de Nederlandse rechtsstaat.

In december bepaalde de Amerikaanse rechter dat alle bewijsstukken en documenten die daar de afgelopen jaren zijn verzameld door de advocaten van Shell aan Kiobel moeten worden overhandigd voor haar zaak in Nederland. Shells advocaten zijn in beroep gegaan. 'Zo ontwijkt Shell al jaren een onafhankelijke uitspraak', zegt Kiobel. 'Als ze onschuldig zijn, wat hebben ze dan te vrezen?'

Terug naar begin jaren negentig, Ogoniland, Nigeria. Barinem Kiobel is net gepromoveerd aan de universiteit van Glasgow als hij terugkeert naar zijn land, dat wordt geplaagd door politieke instabiliteit en armoede. Hij krijgt een betrekking aan de universiteit van Port Harcourt.

Esther Kiobel (53) Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Milieuvervuiling

Kiobel, die tussen 1979 en 1992 in het Verenigd Koninkrijk woonde, schrikt van de staat waarin zijn land verkeert. Decennia van oliewinning hebben de half miljoen Ogoni in de Nigerdelta weinig voorspoed gebracht. De grond is zwaar vervuild door de olielekken van Shell. De onvrede onder de bevolking is groot.

Het is de tijd van Ken Saro-Wiwa, succesvol zakenman en schrijver die met zijn Movement for the Survival of the Ogoni People (Mosop) geweldloos actievoert tegen de milieuschade die Shell in het gebied aanricht. Saro-Wiwa vraagt meer autonomie voor het Ogoni-volk, een 'redelijk deel' van de inkomsten door oliewinning en compensatie voor schade die Shell aan het milieu toebrengt.

Protesten

De protesten van de Ogoni worden steeds massaler, tot wanhoop van Shell. Op 4 januari 1993 gaan 300 duizend demonstranten de straat op. Ze eisen dat Shell 9 miljard dollar betaalt als genoegdoening voor de vervuiling en de misgelopen olie-inkomsten. Anders is het concern niet langer welkom. Shell staakt daarop de oliewinning in het gebied.

Het Nigeriaanse leger grijpt steeds harder in bij demonstraties. Als Shell later dat jaar een pijpleiding aanlegt, worden activisten onder vuur genomen. De staat wil de olie-inkomsten op peil houden en duldt geen protest.

Barinem Kiobel is ondertussen commissaris voor Handel, Industrie en Toerisme in River State, een van de 36 deelstaten van Nigeria. 'Hij bemiddelde in conflicten tussen de overheid, Shell en het volk', zegt Esther Kiobel. 'Shell probeerde hem om te kopen, zodat hij aan hun kant zou staan. Maar hij wilde zijn mensen niet verraden.'

Door de repressie van het leger ontstaat verdeeldheid onder het Ogoni-volk. Onder nooit opgehelderde omstandigheden worden in het stadje Giokoo vier regeringsgezinde stamhoofden vermoord. Het leger arresteert kopstukken van de oppositie tegen Shell, onder wie Ken Saro-Wiwa maar ook de gematigdere Barinem Kiobel.

Bewijzen

Volgens Esther Kiobel en de drie andere weduwen die nu naar de Nederlandse rechter stappen, speelde Shell een belangrijke rol bij die arrestaties. Het oliebedrijf zou er bij het regime herhaaldelijk op hebben aangedrongen in te grijpen zodat het de olieproductie op gang kon houden. De weduwen hebben bewijzen, zeggen ze.

Zo is er het memo van het hoofd van de veiligheidsdienst van River State, waarin hij schrijft: 'Operaties van Shell zijn nog steeds onmogelijk, tenzij genadeloze militaire operaties worden ondernomen.' Een getuige vertelt hoe tassen geld van Shell naar de veiligheidsdienst worden gebracht. Het concern zou bovendien bonussen hebben betaald aan leden van de Mopol, een beruchte eenheid van de militaire politie die verantwoordelijk was voor dodelijk geweld tegen de Ogoni. Helikopters en speedboten van Shell zouden door het leger zijn gebruikt.

Op de vlakte

Als in 1995 de rechtszaak tegen de Ogoni 9 begint vanwege hun mogelijke betrokkenheid bij de moord op de stamhoofden, kijkt de wereld argwanend mee. Onder de militaire dictatuur van generaal Sani Abacha, die via een staatsgreep aan de macht is gekomen, zijn mensenrechtenschendingen in Nigeria aan de orde van de dag. Van een eerlijk proces is geen sprake. Esther Kiobel: 'We hadden bewijzen en getuigen die de onschuld van mijn man bewezen, maar niks werd toegelaten bij het tribunaal. Toen dat gebeurde wist ik: dit wordt zijn dood.'

Elke dag van het proces ziet ze in de rechtbank een advocaat van Shell, die bij het bedrijf verslag doet van de zittingen. Hoewel er wereldwijd bij Nigeriaanse ambassades protesten zijn, houdt Shell zich op de vlakte.

Op 10 november 1995 worden Barinem Kiobel, Ken Saro-Wiwa en zeven anderen tot ontzetting van de wereld opgehangen op de binnenplaats van een gevangenis. Het hoger beroep dat ze tegen hun veroordeling hadden aangetekend is door het regime niet afgewacht. Esther Kiobel: 'Ik voelde die dag dat er iets niet goed was. Toen ik bij de gevangenis aankwam, vertelde een soldaat dat mijn man was geëxecuteerd. Ik viel flauw.'

Een paar dagen later gaat ze samen met andere weduwen naar de gevangenis om de persoonlijke bezittingen van haar man op te halen. Ze huilen allemaal. 'Ik kreeg een kam waar zijn haren nog inzaten. In zijn bijbel had hij geschreven dat hij van me hield.'

Omkoping

In de jaren die volgen duiken getuigen op die zeggen dat ze door het regime en Shell onder druk zijn gezet om valse verklaringen af te leggen over de betrokkenheid van de Ogoni 9 bij de moorden. Ze zeggen dat ze zijn omgekocht en dat ze banen aangeboden kregen bij Shell.

Twee andere getuigen verklaren dat de broer van Ken Saro-Wiwa werd uitgenodigd door de lokale Shell-directeur Brian Anderson, die hem zou hebben gezegd dat hij de executies kon voorkomen als de protesten tegen Shell werden gestaakt. Vanuit de gevangenis zou Ken Saro-Wiwa dat aanbod hebben afgeslagen.

Elke keer dat Esther Kiobel de naam Shell uitspreekt, krijgt haar gezicht een verbeten trek. Net als andere nabestaanden vecht ze al twintig jaar voor gerechtigheid. In 2009 leek het er even op dat Shell zich in de rechtbank zou moeten verantwoorden voor de rol die het speelde rond het proces en de executie van de Ogoni 9. Maar op de avond voordat de zaak in New York zou beginnen, trof het concern een schikking van 15,5 miljoen dollar met de nabestaanden van Ken Saro-Wiwa, de schrijver en milieuactivist die samen met Barinem Kiobel en zeven anderen was opgehangen.

Zelf hoorde ze in 2013, na tien jaar procederen, van het Amerikaanse Hooggerechtshof dat de Amerikaanse rechter niet bevoegd is om haar zaak te behandelen, omdat er geen Amerikaanse betrokkenen zijn. En daarom hoopt Kiobel met alles wat ze in zich heeft dat de Nederlandse rechter het wel wil doen. Dat de rol die de multinational zou hebben gespeeld bij de executie van haar man voor eens en voor altijd duidelijk wordt. Dat de naam van haar man wordt gezuiverd.

Bloed aan hun handen

'Jaren geleden bood Shell me 700 duizend dollar om de zaak te schikken', zegt ze. 'Dat heb ik geweigerd. Shell heeft het bloed van mijn man aan z'n handen. Ik wil dat ze daarvoor verantwoording afleggen. Ik wil dat ze excuses maken. En als ze dat doen, dan zal ik die accepteren.'

Dit verhaal is tot stand gekomen op basis van de dagvaarding, eerdere publicaties in internationale media en gesprekken met Esther Kiobel en haar advocaat Channa Samkalden. De authenticiteit van de bewijzen tegen Shell kan door de Volkskrant niet worden vastgesteld. Shell weigert inhoudelijk op de zaak in te gaan, maar ontkent alle beschuldigingen. De schikking met de nabestaanden van Ken Saro-Wiwa is volgens het bedrijf getroffen op humanitaire gronden, en is geen schuldbekentenis.

Shell: onjuist en ongegrond

'We hebben de aantijgingen in deze tragische zaak altijd in de sterkst mogelijke bewoordingen ontkend. De executies van Ken Saro-Wiwa en zijn mede-Ogonis in 1995 waren tragische gebeurtenissen die werden uitgevoerd door het militaire bewind dat destijds aan de macht was. We waren geschokt en verdrietig toen we het nieuws over de executies hoorden. SPDC (Shell Petroleum Development Company of Nigeria, red.) heeft de Nigeriaanse overheid om clementie verzocht. Tot onze grote spijt is dat verzoek, net als dat van vele anderen van binnen en buiten Nigeria, niet ingewilligd. Steun voor mensenrechten bij het zakendoen is fundamenteel voor Shells kernwaarden van eerlijkheid, integriteit en respect voor mensen. We geloven dat het bewijs duidelijk zal laten zien dat Shell niet verantwoordelijk was voor deze tragische gebeurtenissen.

'SPDC heeft nog niet de mogelijkheid gehad om de dagvaarding of het rapport van Amnesty International te beoordelen. Maar gebaseerd op de samenvatting die we hebben gelezen, zijn de beschuldigingen tegen Royal Dutch Shell en de SPDC onjuist en ongegrond. SPDC spande niet samen met de autoriteiten om de onrust onder het volk te onderdrukken en heeft op geen enkele manier daden van geweld in Nigeria aangemoedigd of verdedigd. In werkelijkheid gelooft het bedrijf dat dialoog de beste manier is om geschillen op te lossen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden