Opinie

Rutger Bregman: 'Ook CPB heeft geen idee hoe het zit'

Economische waarzeggers gijzelen het debat. Hun dikbetaalde 'expertise' zit tjokvol politieke keuzen. Dat stelt Rutger Bregman.

Coen Teulings van het Centraal Planbureau (CPB) tijdens een persconferentie over de cruciale ramingen van de Nederlandse economie en het begrotingstekort. Beeld ANP

'Wij zijn slecht in voorspellen.' Coen Teulings, de opperrekenmeester van het Centraal Planbureau (CPB), geeft het tenminste gewoon toe. Dat kan van de meeste economen niet worden gezegd. Ventileer een willekeurige mening, bel even met de universiteit en ze leveren zo twee topeconomen die het roerend met je eens zijn. De benodigde cijfers, tabellen en grafieken worden in een zucht tevoorschijn getoverd.

Economen zijn het altijd over hetzelfde oneens. Bezuinigen en de begroting op orde brengen? Of investeren en de economie stimuleren? Eigenlijk hebben ze geen idee. De marktideologen dichten de markt een superieur economisch inzicht toe terwijl de planners er zelf prat op gaan. Maar keer op keer blijkt dat zowel de wetten van de markt als de plannen met de markt weinig met de werkelijkheid van doen hebben.

In een wetenschap waar onzekerheid troef is, speelt de discussie zich het liefst af in ideologische sferen. De marktideologen roepen iets over het zalvende effect van marktwerking waarna de plannenmakers oreren over het gevaar van 'kapot bezuinigen'. Maar beiden doen hun uiterste best om de ideologische dimensie van hun discussie te verhullen voor de leek. Daarom wordt het debat in technische termen gevoerd, die een schijn van deskundigheid opwerpen. 'Het gaat mij de pet te boven', denkt Jan Modaal als hem wordt uitgelegd waarom een 'conjunctureel fluctuerende curve' een 'versoepeling van het ontslagrecht' nodig maakt, wat helaas voor een 'groot arbeidsreserve' zal zorgen. Het enige wat Jan zeker weet is dat hij zijn baan kwijt raakt.

Het economisch Latijn wordt gebruikt om politieke keuzen te depolitiseren. Vergelijk het met de priesters in de Middeleeuwen. De leek, die geen barst begreep van de ingewikkelde Latijnse liturgie, werd geacht zich buiten de discussies van de godgeleerden te houden. Hij moest zijn waffel houden en geloven.

Financiële halfgod Jan Kees
Dus als die ene van De Wereld Draait Door roept dat alles naar de knoppen gaat terwijl de ander beweert dat het allemaal wel meevalt, zien we een zwartgallige protestant en een jolige katholiek die kissebissen over de juiste weg naar het hiernamaals. Als de hogepriester van werkgelegenheid Bernard Wientjes ons verzekerd dat het 'één voor twaalf is' en het ontslagrecht de prullenbak in moet, dan mogen wij simpele zielen slechts amen roepen. En als de financiële halfgod Jan Kees zegt dat we zoveel miljard moeten bezuinigen, rest ons de verzuchting dat zijn alwetende wegen ondoorgrondelijk zijn.

Het politieke debat wordt gegijzeld door economische waarzeggers. Economie gaat niet langer over hoe we samen de taart verdelen, maar is een technische zaak voor zelfbenoemde deskundigen geworden. Hun dikbetaalde 'expertise' zit tjokvol politieke keuzen die weinig met de wetenschap van doen hebben. De experts gaan prat op wat de grootste econoom van de 20ste eeuw, John Maynard Keynes, 'onechte nauwkeurigheid' noemde. Onze kampioenen in 'onechte nauwkeurigheid' zijn de plannenmakers van Coen Teulings. De beste man geeft ruimhartig toe dat zij ook maar wat aanrommelen, maar toch publiceert hij jaar in jaar uit cijfers die tot achter de komma gaan. Het CPB deed 37 voorspellingen in de afgelopen dertig jaar, waarvan drie correct. Een dobbelsteen heeft nog meer profetische gaven, al is het wel weer koddig dat de marktideologen van dit kabinet een centraal planbureau op de blauwe ogen geloven.

Daar hebben ze een uitgekookte reden voor: het kabinet gebruikt de cijfers van het CPB om ideologische keuzen door te drukken. 'We moeten zoveel miljard bezuinigen, want dat zegt het CPB', is het riedeltje waarmee de onderliggende agenda (een kleinere overheid en verminkte verzorgingsstaat) zo snel mogelijk moet worden gerealiseerd.

Hellevuur
Burgers krijgen zo langzamerhand het gevoel dat ze worden beheerst door onzichtbare krachten waarover ze bewust in het ongewisse worden gelaten. De priesters van weleer dreigden met een gruwelijk hellevuur als de gelovigen niet deden wat ze zeiden; de economen van nu dreigen met bankroet, werkloosheid en recessie als we niet heel gauw naar ze luisteren. Het resultaat is maatschappelijk onbehagen. Dat is geen populistische afkeer van alles wat naar deskundigheid riekt, want voor deskundigheid is een wetenschappelijke consensus nodig. Daar doen economen niet aan. Maar in plaats van dat deze onzekerheid hen tot bescheidenheid noopt, wordt er politiek mee bedreven.

Ik wil niet beweren dat het ontslagrecht van alle economen net zo ver moet worden opgerekt tot hun arbeidsreserve (lees: werkloosheid) is gemaximaliseerd. Maar wat meer bescheidenheid is wel op zijn plaats. Ondertussen moet de leek maar eens afstappen van zijn geloof in de moderne profeten. Het is tijd voor een economische secularisering. Ik voorzie een hiernamaals waarin politieke discussies weer door politici worden gevoerd. In het Nederlands, zodat iedereen weet waar hij aan toe is. Als er dan pijnlijke keuzen moeten worden gemaakt, zijn die stukken beter verteerbaar.

Rutger Bregman
is historicus en publicist.


 
De leek moet zijn waffel houden en geloven wat de priesters zeggen
 
Het CPB deed 37 voorspellingen in de afgelopen dertig jaar, waarvan drie correct.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden