Interview

Rudy Uytenhaak: 'Architecten worden vernederd'

Open aanbestedingen maken opdrachtgevers machtig en architecten tot een speelbal in hun handen. 'Het is een keten van uitbuiting.'

Rudy Uytenhaak: 'Je wordt als architect vernederd.'Beeld Julius Schrank

Het baart Rudy Uytenhaak, architect, grote zorgen, de machtsongelijkheid tussen ontwerpers en opdrachtgevers. 'Vooraf: architectuur is mijn lust en mijn leven, alsjeblieft, zie me niet als gefrustreerd konijn, want dat ben ik niet. Maar toch, voor een slavenloon doen wij, architecten, mee aan dit circus. Stagiaires en jonge afgestudeerde collega's werken tot diep in de avond door om met ambitie en voor weinig geld een ontwerp te kunnen voorleggen. We laten ons uitbuiten door opdrachtgevers, het zet zich door naar medewerkers en stagiaires: een treurige keten van uitbuiting.'

Op acht hoog heb je schitterend uitzicht over grote delen van Amsterdam. De meeste bureaus van zijn kantoorzijn leeg. Het herstel in de architectuur is broos. Ooit was hij met 45 medewerkers, nu is het een groep van acht.

Rudy Uytenhaak (66) is geen activist. Een bescheiden man, geen begin van stemverheffing. Hij heeft zijn sporen verdiend: hij won de Wibautprijs in 1993, werd in 2006 uitgeroepen tot 'Duurzaam architect van het jaar'. Hij was hoogleraar aan de technische universiteiten van Eindhoven en Delft.

Uytenhaak: 'Het hele landschap is verkruimeld. De meeste jonge architecten, mensen tussen de twintig en 35 jaar, behoren tot een verloren generatie.'

Rudy Uytenhaak.Beeld Julius Schrank

Minder opdrachten

Wat is overgebleven zijn bouwprojecten in opdracht van de overheid en de semi-overheid. Gemeentehuizen en scholen.

Steeds meer bureaus vechten om steeds minder opdrachten. Men is verwikkeld in een prijzenslag die niemand wil, maar niemand kan vermijden.

Uytenhaak: 'Architecten zijn zo gek te hoop te lopen en opdrachtgevers te bedienen met een gratis plan. De klem om mee te doen wordt steeds sterker. Zo zijn we op sluipende wijze gegijzeld.'

Wie meedoet aan een open inschrijving ontvangt geen vergoeding of een bedrag waarvan de kachel niet kan roken. Waarom zou je meedoen? Om überhaupt in aanmerking te komen voor een opdracht moet een architect ontwerpen uit het recente verleden kunnen laten zien. Zo zijn de Europese regels.

Ondergang

Daarom doet men mee, massaal; om in ieder geval in de markt te blijven. Met enige overdrijving: menig architectenbureau werkt zich uit de naad voor de eigen ondergang.

Uytenhaak illustreert de gang van zaken. Voor de renovatie van het hoofdgebouw van de TU Eindhoven was aan vijf bureaus een visie gevraagd. Maar geef ook de energieprestaties en een gebouwbegroting in je offerte, was de toevoeging.

Uytenhaak: 'Het zijn specificaties die dwingen tot een ontwerp. De offerte zal per inschrijver anderhalf tot twee ton hebben gevergd.

'Als een substantieel deel van het werk is verricht, moet een opdrachtgever dat volgens de aanbestedingsregels naar verhouding vergoeden. Vanuit de TU was de reactie: wij delen uw mening niet, dit is niet substantieel. Toch haakte geen enkel bureau af. Want je verspeelt niet alleen de kans op een opdracht, je bouwt ook geen referenties op voor opdrachten in de toekomst.

Rudy Uytenhaak.Beeld Julius Schrank

Vernederend

'Vijf bureaus hebben een zomer lang gewerkt aan een plan, compleet met computertekeningen, technisch onderbouwd. Dan kom je met je team in Eindhoven voor de presentatie, je wordt naar een zaaltje geleid waar twintig betaalde officials zitten, geen voorstellingsronde. Een van hen zegt: wilt u meteen beginnen, we hebben weinig tijd.

'Je voelt je op zo'n moment... ja, ik kan het niet anders zeggen. Je wordt vernederd. Je denkt: die opdrachtgever heeft geen enkel respect voor ons werk. De volgende gedachte is wel: maar wij, architecten, hebben het zelf zover laten komen. Wij zullen niet zo gauw zeggen: "U noemt het een offerte, maar wat u vraagt is een ontwerp. Dat kan niet zonder vergoeding." Je wilt blijven meedoen, je wilt je kansen niet verspelen.

'Vroeger nodigde een bestuurder je uit, vertelde wat hij wilde. Jij vertelde wat je kon. Ook al kreeg je de opdracht niet, je had in elk geval een dialoog. Nu zijn dit type opdrachten in handen van een bureaucratie van ambtenaren en commerciële selectiebureaus, die vooral gedoe moeten voorkomen. Ze doen dat door de deur dicht te houden.'

Kan het anders? Uytenhaak zegt dat wat hem betreft natuurlijk de vergoeding belangrijk is, maar nog grotere zorgen maakt hij zich over de kwaliteit. Hij zegt: 'De doelstelling van open aanbestedingen is niet in de eerste plaats het antwoord op de vraag: wie is de goedkoopste? Het moet ook om concurrentie gaan op kwaliteit en innovatie.'

Hij constateert een funest gebrek aan transparantie. 'Je krijgt van de jury een briefje: "We hebben uw ontwerp zeer gewaardeerd, helaas voor u geniet een ander ontwerp onze voorkeur." Dat frustreert, maar het is vooral niet behulpzaam. Ook opdrachtgevers zouden moeten inzien dat ze belang hebben bij een open debat over kwaliteit. De huidige praktijk leidt er toe dat er een steeds kleinere groep overlevende architecten zal zijn. Dat kan bij inschrijvingen heel gemakkelijk leiden tot uniformiteit en routine.'

Rudy Uytenhaak.Beeld Julius Schrank

'Prijzenslag uitbannen'

Architect Rudy Uytenhaak krijgt voor zijn klacht in bovenstaand interview bijval uit de hoek van selecterende bureaus. Hevo uit Den Bosch is een adviesbureau dat veel wordt ingeschakeld door school- en gemeentebesturen.

Het bureau werkt sinds kort met een nieuwe aanpak. Men weigert in de eerste fase domweg uitgewerkte ontwerpen. Architectenbureaus moeten zich beperken tot een globale visie. Uiteindelijk gaat de strijd tussen twee bureaus die 'behoorlijk gehonoreerd worden', zegt Peter Huys. Hij is projectmanager van Hevo.

Huys: 'Het belangrijkste is dat we de prijzenslag onder architecten willen uitbannen. Die is niet in het belang van de opdrachtgever. Het goedkoopste ontwerp is zeker niet het beste.

'Een architectenbureau kan zijn werk goed doen als het een fair honorarium ontvangt en niet wordt overvraagd.

'We willen selecteren op kwaliteit. Een school moet veertig jaar mee. De gebruikers moeten zich er prettig voelen.

'Selecteer je een architect uitsluitend op prijs, dan betaal je als opdrachtgever vroeg of laat een rekening.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden