Robots als banenverslinder: Ford pleit voor basisinkomen

Nu machines zelf leren nadenken, zullen ze ons steeds meer werk uit handen nemen. Heerlijk, toch? Ondernemer en auteur Martin Ford ziet het anders. Want hoe moeten wij dan ons geld verdienen?

Grootmeester Lee Sedol is verheugd over een goede zet tijdens zijn go-wedstrijd tegen computer AlphaGo. Uiteindelijk won de computer

Dat Martin Ford de toekomst somber inziet komt niet eens zozeer door de hamburgerrobots die elk uur vierhonderd broodjes hamburger met sla, tomaat, augurk en ui kunnen fabriceren, oneindig veel sneller dan de beste burgerflipper van McDonald's. En dat computers na boter-kaas-en-eieren in 1952, dammen in 1994 en schaken in 1997 sinds vorig jaar ook de homo sapiens de baas zijn in het hondsmoeilijke bordspel go, daar valt ook nog wel mee te leven.

Maar wat de schrijver van Rise of the Robots dus echt zorgen baart, is de manier waarop Googles computerprogramma AlphaGo in maart 2016 de Zuid-Koreaanse go-grootmeester Lee Sedol op de knieën kreeg: door zichzelf het spel aan te leren. Waar de zege van IBM's schaakcomputer Deep Blue op Gari Kasparov in 1997 nog stoelde op ouderwets programmeren door mensen van vlees en bloed, oefende AlphaGo door meer dan een miljoen keer tegen zichzelf te spelen. En dan is go nog vele malen complexer dan schaken, met meer mogelijke posities dan er atomen in het universum zijn.

Dat is dus wat de voormalige Silicon Valley-ondernemer antwoordt als hij tijdens lezingen of interviews voor de quadriljoenste keer een variant op deze vraag krijgt: 'Ja maar meneer Ford, er zijn al talloze beroepen uitgestorven sinds de industriële revolutie, en toch zijn er steeds weer nieuwe voor in de plaats gekomen. Waarom zou het dit keer anders gaan?'

Wie is Martin Ford?

De voormalige Silicon Valley-ondernemer Martin Ford schreef twee boeken over de gevolgen van technologie, The Lights in the Tunnel (2009) en Rise of the Robots (2015). Het laatste boek werd door de Financial Times uitgeroepen tot zakenboek van het jaar. De 53-jarige Ford werd geboren in het Engelse Reading, maar groeide op in North Dakota en Michigan. Hij richtte begin jaren negentig in Silicon Valley het nog steeds bestaande softwarebedrijf Solution-Soft op, waar het hem voor het eerst opviel hoe automatisering zijn personeel langzaam maar zeker overbodig begon te maken.

'Omdat machines beginnen na te denken', zegt Ford woensdag tijdens een bliksembezoek aan Amsterdam, waar hij is uitgenodigd om een zaal met zakelijke klanten van ING toe te spreken. 'Machines ondergraven zo de fundamentele menselijke gave waaraan we te danken hebben dat we na tweehonderd jaar vooruitgang nog niet allemaal werkloos zijn - de gave waarmee we ons onderscheiden van andere diersoorten: ons vermogen om te leren en ons aan te passen. Dankzij kunstmatige intelligentie kunnen machines steeds beter problemen oplossen en beslissingen nemen, of zelfs creatief zijn. Dat maakt de ontwrichting door technologie nu zoveel ingrijpender dan vroeger: het gaat niet meer alleen over de vervanging van spier- of rekenkracht, maar van ons denkvermogen.'

Je moet niet denken dat Ford à la dat jongetje uit de film The Sixth Sense - 'I see dead people!' - overal ten dode opgeschreven banen ziet als hij op zo'n dag als vandaag door Amsterdam loopt. 'Het valt me in Europa bijvoorbeeld wel altijd op dat de parkeergarages volledig geautomatiseerd zijn. In de VS werken er meestal nog gewoon mensen in parkeergarages, waarschijnlijk omdat wij een lager minimumloon hebben. Maar het wegautomatiseren van banen is over het algemeen nog niet erg zichtbaar, we staan nog redelijk aan het begin van het proces.'

Wat niet wegneemt dat er nu al veel voorbeelden zijn van bedreigde beroepen. 'Er bestaat bijvoorbeeld al een programma dat nauwelijks van mensenwerk te onderscheiden nieuwsartikelen schrijft. Sommige persbureaus maken daar al gebruik van. En veel kantoorbanen zijn de afgelopen jaren al weggeautomatiseerd. Ik las net nog in het nieuws over een Japanse zorgverzekeraar die 34 banen kan schrappen door het analyseren van claims voortaan uit te besteden aan IBM's supercomputer Watson. Dit is een proces dat de komende tien, twintig jaar in een stroomversnelling zal raken.'

Het verdwijnen van banen heeft nog een ander effect: het verdwijnen van consumenten. 'Als minder mensen een betaalde baan hebben, dan hebben ze ook niet genoeg geld om uit te geven. Dit leidt weer tot een economie waarin niet genoeg vraag is. Veel westerse landen kampen met magere economische groei, ondanks historisch lage rentes. Dit komt mede door de groeiende ongelijkheid, die weer samenhangt met het uithollen van de middenklasse door automatisering. Als kapitaal zich concentreert in de rijke bovenlaag en er geen robuuste middenklasse meer is, dan lijdt de vraag daaronder. Trump en Clinton hadden het tijdens de Amerikaanse verkiezingscampagne voortdurend over de gevolgen van mondialisering, maar niet over automatisering, terwijl ik denk dat dit laatste fenomeen de komende decennia veel ingrijpender gevolgen zal hebben. Veel van de fabrieksbanen die Trump zegt te willen terughalen van China naar Amerika bestaan al niet meer, omdat ook de Chinezen volop bezig zijn met automatisering.'

Martin Ford

Natuurlijk is een toekomstbeeld met minder werk en meer vrije tijd voor veel mensen juist een reden voor optimisme. 'En het kan inderdaad ook fantastisch uitpakken, maar dan moeten we wel een heikel probleem zien op te lossen: hoe we de inkomens verdelen.'

Ford pleit daarom voor de invoering van een basisinkomen. 'Het is goed dat er in landen als Nederland en Finland nu geëxperimenteerd wordt met een basisinkomen. Natuurlijk gebeurt dit alleen nog op kleine schaal en slechts met werklozen, maar je moet ergens beginnen. Ik kan me niet voorstellen dat een land zoiets ingrijpends als een basisinkomen in één keer zou invoeren, zonder eerst beter te begrijpen hoe het uitpakt. Want er staan allerlei vragen open, zoals: hoe bekostigen we een basisinkomen als er steeds minder mensen betaald werk hebben? Redden we het door de belasting op kapitaal en consumptie te verhogen?'

'We moeten eerlijk zijn: het invoeren van een basisinkomen zou een duizelingwekkende maatschappelijke uitdaging zijn, daar zijn we de komende twintig jaar nog helemaal niet klaar voor. Maar ik vrees dat er een moment komt dat de economische stagnatie en sociale druk zo groot wordt, dat ons geen andere optie zal resten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden