ROB DEN BESTEN Een meneer die zijn klus nooit afmaakt

Hij geldt als een saneerder, maar zoekt in feite het compromis. Niemand weet ook waar hij woont of wat hij thuis doet: NS-topman Rob den Besten is een binnenvetter....

DAAGS na een vernietigend artikel over hem in het weekblad Elsevier krijgt Rob den Besten, eerste man bij de Nederlandse Spoorwegen, een briefje van zijn directeuren: 'Wij staan achter je, Rob.'

'Vileiner kan het niet', zegt een ex-NS-manager. 'Dat de directeuren achter je staan is vanzelfsprekend. Dat hoef je niet te zeggen.' Het briefje is een teken dat de positie van Rob den Besten niet meer onaantastbaar is. Twijfels over zijn functioneren zijn zowel intern als extern te horen. Is hij nog wel de juiste man op de juiste plaats?

'Onzin', zegt directeur Hans Huisinga van het reizigersbedrijf. 'Noem mij iemand die het beter kan.'

Huisinga onderhoudt dagelijks contact met Rob den Besten. 'Wij weten exact van elkaar wat we doen.' Híj kent geen betere dan Den Besten. 'Ik heb dat briefje geschreven', onthult hij. 'Daar was niets vileinerigs aan. Ik deed het gewoon omdat ik vond dat ik dat moest doen. Ik voelde me zelf aangesproken. Ik ben opgegroeid met Anja Meulenbelt en de Bonte Was, misschien is dat een verklaring.'

Rob den Besten (57) begon sterk bij NS. Hij trad in 1992 in dienst na een lijnrechte carrière: diverse functies bij Hoogovens, directeur van het Rotterdamse openbaar vervoer, secretaris-generaal op Verkeer en Waterstaat en president-directeur van Schiphol. 'Ik ben Rob den Besten. Ik werk net als u bij de NS', was zijn ijzersterke openingszin in een tochtige loods in Amersfoort. Daar sprak hij, wandelend over een plankier, alle werknemers straf toe. Zijn boodschap was hard: de NS moest veranderen. De jarenlange ingeharde bedrijfscultuur moest worden gekeerd.

'Wie mee wil doen maar niet kan, wordt geholpen. Wie niet wil heeft een probleem', zei Den Besten met de rustige en besliste stem van de manager in grootschalige veranderingen. De door Den Besten geschetste toekomst was onzeker, maar de werknemers wisten dat hun bedrijf in goede handen was. Ze hadden een nieuwe voorman.

Eerder had Den Besten met precies dezelfde boodschap naam gemaakt als saneerder van (semi)-overheidsbedrijven. Bij het ministerie van Verkeer sneed hij vierduizend van de twintigduizend banen weg. Zijn reorganisatie bij Schiphol kostte vierhonderd van de achttienhonderd arbeidsplaatsen. Overal klonk hetzelfde geluid: wie mee wil doen met de reorganisatie heeft niets te duchten, maar wie zich verzet wacht ontslag.

In de beginjaren bij het spoor ging het voorspoedig met Den Besten. 'Er was management by fear', zegt een ex-NS'er. 'Iedereen was bang voor hem. Hij stelde zich wel voor als Rob den Besten, hetgeen na Leo Ploeger die meneer werd genoemd een hele schok was, maar eigenlijk klopte het niet. Rob is ook een meneer. Zijn hele optreden verdraagt geen Rob.'

De angst voor Den Besten is niet ten onrechte. Den Besten kan erg bot zijn, weten zijn medewerkers. Doe je iets niet naar zijn zin, dan kun je een schrobbering verwachten. Regelmatig galmt zijn toorn door de gangen van de Inktpot, de interne koosnaam voor het sombere hoofdkwartier van NS aan het Utrechtse Moreelse Park. 'Rob kan je hartgrondig uitkafferen en het maakt hem niet uit wie er bij is', zegt een ex-NS'er.

Maar anders dan zijn reputatie doet vermoeden, is Den Besten geen keiharde saneerder. Uit alles blijkt dat hij het overleg zoekt, het compromis. Het fraaiste voorbeeld hiervan is het voor de NS-top dramatisch verlopen heide-overleg. In 1995 stond NS in vuur en vlam. De verkeersleiders dreigden met staken, de lokettisten wilden niet meer achter het loket zitten en ook de machinisten weigerden op de bok plaats te nemen. Den Besten verzon een list. Vakbonden en directie moesten hun vastgeroeste stellingen verlaten, en samen proberen tot een oplossing te komen voor de gerezen problemen.

In het geheim, onder leiding van twee externe begeleiders, moest iedereen met de billen bloot. De directie legde alle cijfers op tafel en de bondsbestuurders lieten het achterste van hun tong zien. Het resultaat was een kostbaar sociaal plan waarbij 6800 arbeidsplaatsen verdwenen. 'Niet goedkoop, maar we hebben nu tenminste tot 2000 arbeidsrust', zei Den Besten.

Hoe anders liep het. Binnen een jaar rolden bonden en NS alweer vechtend over straat. De reden: onduidelijkheid over wat er nu werkelijk was afgesproken. Het was een totaal fiasco voor de NS-top: wel een peperduur sociaal plan, geen arbeidsrust. Zelfs het hogere management spreekt tegenwoordig openlijk over een debacle. 'Maar', zegt directeur Hans Huisinga, 'deze fase was nodig. Het kon niet anders.'

Wat ook uit het vertrouwelijke heide-overleg bleek, is dat Den Besten niet erg goed ver vooruit kan kijken. Een topman geeft dat toe. 'Hij is geen strateeg, maar een pure pragmaticus. Hij kijkt wat er op hem afkomt en dat analyseert hij vlijmscherp.'

Tijdens het heide-overleg was Den Besten correct en eerlijk, zeggen de mensen die er bij waren. Zelfs zijn 'vijand' Gerben Hardeveld, aanvoerder van de militante spoorvakbond FSV, meent dat hij daar waardering kreeg voor de positie van Den Besten.

Hetgeen overigens niet wil zeggen dat hij dat nu nog heeft. 'Den Besten wil altijd de regie zelf in de hand houden', zegt Hardeveld. Als dat niet lukt, kan hij kwaad worden en zelfs haatdragend. Nadat Hardeveld hem ooit opriep te vertrekken, heeft Den Besten nooit meer met hem of zijn bond gesproken. 'Dat is typisch Den Besten. Sinds de FSV heeft gezegd dat hij weg moet, is er geen contact meer geweest. Vroeger was er een driemaandelijks overleg met de raad van bestuur, maar dat is opgezegd. Zodra je in zijn visie iets verkeerds doet, krijg je de kous op de kop.'

Rob den Besten is een binnenvetter, maar ook emotioneel. Slechte kritieken raken hem. Zo keurde hij Elsevier-journalist Xander van Uffelen na zijn kritische artikel nauwelijks een blik meer waardig.

Ook de lekken bij de spoorwegen zijn hem een doorn in het oog. Zo lagen de toekomstplannen van het bedrijf onlangs op straat. Den Besten was witheet en stelde zich persoonlijk aan het hoofd van het team dat de lekken moest opsporen. Zonder dat er enig bewijs voor was, werden de vakbonden uitgefoeterd en kregen ze te horen dat ze in de toekomst weleens verstoken zouden kunnen blijven van de vertrouwelijke bedrijfsstukken.

Niemand twijfelt aan Den Bestens inzet en integriteit. Hij is nauwelijks thuis en bijna altijd aan het werk. Vrije tijd heeft hij vrijwel niet. En voor zover hij die heeft, blijft de besteding ervan onduidelijk. 'Wandelen en fietsen, geloof ik', zegt een NS'er. Maar zeker is hij er niet van. Een ander denkt aan tuinieren. 'Ik zelf ben honkbalscheidsrechter', zegt Hardeveld. 'Ik heb weleens geprobeerd met hem over dit soort dingen te praten, maar hij geeft niks vrij.'

Opvallend is dat bij de spoorwegen bijna niemand weet waar hij woont. De meesten denken dat hij in Castricum resideert, terwijl hij toch onlangs een huis in Bosch en Duin heeft gebouwd. Voor velen is dat een gebeurtenis waar op het werk flink over wordt uitgeweid, maar niet door Rob den Besten.

De NS-voorman is gesloten en afstandelijk. Hij heeft weinig vrienden; misschien heeft hij ze wel, maar dan kent niemand ze. Hobbies schijnt hij naast zijn werk niet te hebben. Of het moet het luisteren naar klassieke muziek zijn. Bij interviews zet Den Besten altijd eerst een kleine draagbare cassetterecorder aan met rustige klassieke tonen, om zich dan met zachte stem naar de interviewer toe te buigen.

Bij parties en persconferenties daarentegen weet hij wat er van hem wordt verwacht. Hij praat met velen en kan joviaal en charmant uit de hoek komen. Maar hij is ook sociaal onhandig. Grapjes vallen vaak verkeerd, warmte is niet altijd aan hem besteed. Bij het begin van Lovers Rail kwam directeur Peter Sul Den Besten tegen in de trein. Op zich ongewoon want de NS-topman reist regelmatig met de auto. Sul stapte op hem af om zich voor te stellen. 'O, u bent hier het vak aan het leren', bitste Den Besten. Sul, open als altijd, stond perplex.

Een ander voorbeeld van zijn sociale onbekwaamheid toonde hij bij het afscheid van zijn voorlichter en speechschrijver Hans Siepel, die nu een bliksemcarrière bij Binnenlandse Zaken maakt. Den Besten was niet aanwezig. Hij liet zich verontschuldigen. Na een nauwe samenwerking van zes jaar kreeg Siepel een kort vierregelig briefje in de hand gedrukt. Wederom met een verkeerde toon en verkeerde grap, weten ingewijden.

Volgens NS'ers omringt Den Besten zich met een paar getrouwen en heeft hij moeite met de mensen buiten die kring - zo ervaren zij dat in ieder geval zelf. Ook het personeel dat op dezelfde verdieping werkt, ziet hem weinig. 'Je stapt niet gemakkelijk bij hem binnen', zegt een NS'er. 'Ook loopt Rob zelf niet bij de rest binnen voor een praatje of babbeltje.'

Zijn sociale onhandigheid en afstandelijkheid kunnen Rob den Besten nog weleens opbreken. Langzamerhand zijn er na zes jaar bewind scheuren gekomen in het imago van Mack the Knife, zoals hij op het ministerie van Verkeer werd genoemd. De verhoging van de spitstarieven, de slechte kwaliteit van de dienstverlening, de moeizame relatie met zijn personeel en zijn uitglijder in de Volkskrant dat trouwe klanten nog geen goede klanten zijn, hebben het mes botter gemaakt.

De vakbond FSV, een van de grootste in het reizigersbedrijf, vindt zelfs dat Den Besten weg moet. Huisinga is het daarmee niet eens. Hij is van mening dat Den Besten een vrijwel onmogelijke taak heeft, en dat hij zich daarvan uitstekend heeft gekweten. Hij wijst op de huidige goede financiële positie van de spoorwegen.

Dit jaar maakt NS ruim 160 miljoen gulden winst, terwijl er jaarlijks 450 miljoen wordt bespaard. Ook neemt na jaren van achteruitgang het aantal reizigers weer flink toe. En dit allemaal terwijl de politiek en het reizigerspubliek vaak hinderlijk meeregeren.

Langzamerhand begint NS op eigen benen te staan. De verzelfstandiging is gelukt. Vrijwel iedereen is het er over eens dat Den Besten dat uitstekend heeft gedaan. 'Maar NS zit nu in een andere fase', aldus een ex-NS-manager. 'Het komt er nu op aan het proces af te maken.' Hij betwijfelt of Den Besten de juiste man daarvoor is.

Volgens sommigen is Den Besten niet de bevlogen leider die NS nu nodig heeft. 'Hij kan zijn medewerkers niet aan zich binden. Veel NS-managers denken: Fijn dat jij ook eens onder vuur komt te liggen.'

FSV'er Gerben Hardeveld is het daar mee eens. 'Ik heb zo vaak tegen hem gezegd: sta eens op, man. Maak eens een vuist tegen de overheid.' Al die vertragingen, aldus Hardevelds redenering, zijn de schuld van Infrabeheer, de NS-tak die aanleg en onderhoud van het spoornet doet. Wanneer NS straks helemaal zelfstandig wordt, blijft Infrabeheer in handen van de overheid. 'Dat probleem is dus voor mevrouw Jorritsma.'

Maar Den Besten verkiest de achtergrond. De laatste jaren komt hij steeds minder voor het voetlicht. Hij houdt er niet van.

De publicitaire krampachtigheid van de spoorwegen pakt vaak slecht uit. Bij de komst van concurrent Lovers hadden velen, ook van binnen NS, Den Besten voorgesteld om op het perron Lovers met een bos bloemen te verwelkomen. 'Dan kom jij op alle foto's en trek je de publiciteit naar je toe.' Den Besten weigerde. In plaats van positieve publiciteit ontstond er ruzie over gehandicapten. Een lagere NS-manager vond dat hij klanten van Lovers die minder goed ter been zijn, niet hoefde te helpen.

Voor zover Den Besten saneerder is, is hij een saneerder die het karwei niet afmaakt. Zowel bij Schiphol als bij Verkeer en Waterstaat verdween hij vóór de sanering was voltooid. Den Besten heeft steeds weer een nieuwe uitdaging nodig, heette het toen.

De positie van Den Besten vertoont slijtageplekken. Bij zijn aantreden zei hij dat zijn voornaamste doel was een cultuuromslag te bewerkstelligen. Vorig jaar beet hij het personeel toe dat het anders moest. Dit jaar gaf hij in een interview in de Volkskrant toe dat de cultuuromslag nog niet gelukt was en dat hij het personeel, en vooral de OR van het reizigersbedrijf, maar moeilijk in het gareel kon krijgen. Desondanks lijkt Den Besten nog een stevig fundament te hebben binnen de NS.

De meeste NS'ers denken dan ook dat hij het nog wel kan redden. 'NS is een log, bureaucratisch geheel. Er is altijd veel turbulentie in het bedrijf', aldus een van hen.

Volgens Hardeveld heeft Den Besten nog slechts één doel: NS naar de beurs brengen. Huisinga gunt hem een eventuele beursintroductie van harte. Volgens hem is Den Besten geen man die voor het grote geld gaat. 'Een integer man, absoluut geen geldwolf.'

In hetzelfde interview in de Volkskrant zei Den Besten op de vraag of zijn missie mislukt was. 'Mislukt? Daarover beslist de raad van commissarissen. Van daaruit heb ik nog geen geluid gehoord dat ik weg moet.'

Directeur Huisinga: 'Als Rob weggaat, dan ga ik ook.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.