Reportage Economische doemscenario’s voor 2019

Rijker dan ooit, maar doodsbang voor de volgende klap

Aan donkere wolken geen gebrek. De Brexit kan voor chaos zorgen, net als Trumps handelsoorlog en de krediettijdbom. Beeld Rhonald Blommestijn

Nooit eerder beleefden de aandelenkoersen zo’n wilde Kerst. Wordt 2019 dan toch het jaar waarin de economische euforie plaatsmaakt voor een nieuwe recessie?

In 2019 glijdt Duitsland af in een recessie en ontslaat president Trump ’s lands hoogste centrale bankier. Maar het meest ingrijpend is de bijbelse maatregel waar zelfs Nederland zich bij moet neerleggen, murw geslagen door een teruggekeerde eurocrisis: het jubeljaar. De Italiaanse, Franse en al die andere schulden waarvan iedereen weet dat geen mens ze ooit kan terugbetalen, worden kwijtgescholden. Weg geld. Welkom schone lei.

Ziedaar een greep uit de ‘absurde voorspellingen’ van de analisten van Saxo Bank. Elk jaar schetsen de Denen tien onwaarschijnlijke-maar-niet-onmogelijke economische gebeurtenissen. Flauwekul? Tot de voorspellingen voor dit jaar behoorden onder meer een koersval van 25 procent op de Amerikaanse aandelenbeurzen. Laten die nou net hun rampzaligste Kerstavond ooit beleefd hebben. Honderden miljarden aan virtuele dollars gingen maandag in rook op, waarna op Tweede Kerstdag de hevigste opleving in een decennium volgde.

Het toont hoe heikel het genre van de financieel-economische voorspellingen is. Dat elke hoogconjunctuur vroeg of laat wordt afgelost door een recessie, is eigen aan het kapitalisme. Om te constateren dat die crises, als gevolg van de deregulering van de afgelopen decennia, frequenter en heviger zijn geworden, hoef je ook geen zwartkijker te zijn. Maar daaruit afleiden of en waar het in 2019 precies mis zal gaan?

Aan donkere wolken geen gebrek. De Brexit kan voor chaos zorgen, net als Trumps handelsoorlog en de krediettijdbom. ‘Wereldwijd zijn de schuldniveaus van overheden, bedrijven en huishoudens hoger dan ooit’, waarschuwde Christine Lagarde begin dit jaar. Inmiddels schat haar Internationaal Monetair Fonds (IMF) dat staten, bedrijven en huishoudens samen voor 184 duizend miljard dollar in het rood staan. Dat is bijna 60 procent meer dan aan de vooravond van de crisis.

Hoe dramatisch dat ook klinkt, toch is de recente economische geschiedenis bezaaid met crises die niet kwamen. Wie herinnert zich nog de aandelencrash van begin januari? Of de vrije val van de Turkse lira deze zomer? Kort daarop was het de beurt aan Italië. ‘Economische zelfmoord’, zo veroordeelde een anonieme Europese ambtenaar in deze krant de kostbare plannen van de nieuwe regering. Zouden die doorgaan, ‘dan trekken de markten aan de ontstekingstouwtjes’. Maar in plaats van een nieuwe eurocrisis volgde vorige week ineens een Europees-Italiaanse wapenstilstand.

Ronduit zonnig

Ondertussen blijven de officiële vooruitzichten ronduit zonnig. De Nederlandse economie groeit volgend jaar met 2,2 procent, voorspelt het Centraal Planbureau. Daarmee is het land rijker dan ooit in de geschiedenis. Zelfs de burger, die er de afgelopen jaren vaak bekaaid af kwam, profiteert in bescheiden mate mee. Het deel van de economische koek dat naar werknemers en zzp’ers gaat, de zogenoemde arbeidsinkomensquote, groeit volgend jaar van 73,9 naar 74,7 procent.

Die hoogconjunctuur kan zomaar nog een jaar, of twee, voortduren. Er is één hele grote ‘maar’. De centrale banken staan op het punt een stap terug te doen. Naar het voorbeeld van de Amerikaanse Federal Reserve kocht ook de Europese Centrale Bank de voorbije vier jaar voor een kleine 2.600 miljard euro aan staats- en bedrijfsschulden op. Het extra geld dat op die wijze in de economie werd gepompt, werkte als doping. Van het Brexit-referendum tot de uitverkiezing van Trump, niets leek de financiële markten uit hun roes te kunnen brengen.

Dat is voorbij. Deze maand heeft de ECB een punt gezet achter haar opkoopprogramma, al wordt het geld uit aflopende obligaties nog enige tijd geherinvesteerd. De Fed is haar opgekochte schuldenberg zelfs al actief aan het afbouwen. Is er een verband tussen het opdrogen van de voorraad stimulerende middelen en de terugkeer van de paniek in de financiële wereld? Eén ding is zeker: in 2019 gaat het financiële medicijnkastje verder op slot. Dat is dan toch weer een doemscenario.

Welke doemscenario’s staan in de glazen bollen over 2019?

1)Buitenlandse bedreigingen
Van Trumps handelsoorlogen tot de Italiaanse staatsschuld van 132 procent van het bbp: geen van de vulkanen onder de wereldeconomie kwam dit jaar tot uitbarsting. Maar ze blijven stuk voor stuk roken, waarschuwen het Centraal Planbureau (CPB) en De Nederlandsche Bank (DNB) in hun meest recente ramingen. Neem de Brexit. In de nacht van 29 op 30 maart wil Groot-Brittannië uit de Europese Unie treden. Vooralsnog neemt de kans op een chaotisch vertrek alleen maar toe. Ook de problemen in opkomende economieën, zoals Turkije en Argentinië, hoeven niet voorbij te zijn. Vooral plaatselijke bedrijven die leningen in buitenlandse valuta hebben afgesloten, zijn kwetsbaar voor stijgende rentes en een duurdere dollar. Dat kan ook de Nederlandse economie al gauw een halve procent groei schelen in 2019, berekende DNB.

2) Economische houdbaarheidsdatum
Op de vraag wie er géén nieuwe crisis verwacht, durfde afgelopen november tijdens de Nederlandse Economendag slechts één persoon in de afgeladen zaal zijn hand op te steken. Het is tekenend voor de sfeer sinds de crisis. Alles en iedereen is gespitst op voortekenen van de volgende kladderadatsch. Maar ondertussen heeft Nederland alweer 24 kwartalen zonder recessie achter de rug. Hoelang kan dat feest doorgaan? Het historische gemiddelde bedraagt 25 kwartalen. Alleen in de jaren negentig groeide de Nederlandse economie aanzienlijk langer door. Dat zou betekenen dat op 1 april 2019 het feest voorbij is. Vergeleken met andere landen is de Nederlandse hoogconjunctuur daarentegen nog jong. De Verenigde Staten hebben er al 38 kwartalen zonder recessie op zitten.

3)Financiële hyperinflatie
In de supermarkt zou hyperinflatie tot paniek leiden, maar in de financiële wereld leidt zij tot gejuich. Toch kunnen snel stijgende prijzen op de beurzen, op de woningmarkt of bij risicovolle bedrijfsobligaties een duister voorteken zijn dat er een zeepbel op knappen staat. Is dat op dit moment het geval? De gemiddelde huizenprijs in Nederland bedraagt bijna 300 duizend euro, dat is een record. De verwachting is dat die stijging in 2019 in een lager tempo doorgaat. Op de beurzen lijkt de kentering al te zijn ingezet. Na zes jaar groei op rij is de Amsterdamse AEX in 2018 gedaald. ‘Een verdere correctie van de aandelenbeurzen is niet uit te sluiten’, concludeerde directeur Job Swank van De Nederlandsche Bank deze maand op basis van de historische koers-winstverhouding van zowel de Nederlandse als de Amerikaanse beursgraadmeters.

4)Omgekeerde rentecurve
Hoe langer een huizenkoper zijn hypotheekrente wil vastleggen, hoe hoger het tarief. Die wetmatigheid geldt overal in de financiële wereld, of het nou huishoudens, bedrijven of overheden zijn die geld willen lenen. Behalve in de uitzonderlijke situatie dat beleggers onraad ruiken. Wie op korte termijn problemen verwacht, wil niets liever dan zijn geld in een veilige haven onderbrengen. Dat kan goud zijn, de goede oude matras, maar ook langlopende staatsobligaties. Het gevolg is dat de rente op kortlopende leningen hoger wordt dan die op langlopende beleggingen. Precies zo’n ‘omgekeerde rentecurve’ dreigt op dit moment te ontstaan. Dat is slecht nieuws. De laatste zeven recessies in de Verenigde Staten werden voorafgegaan door dit zeldzame fenomeen.

5)Exit geldpers
Ze staat bekend als de angstgraadmeter: deze week kwam de Vix-index, die meet in hoeverre de aandelenbeurs op en neer schiet, boven de 35 punten uit. Dat is het hoogste punt sinds 2011. Directe aanleiding lijkt het dreigement van Trump om de onafhankelijke Fed-voorzitter Jerome Powell te ontslaan. Maar op de achtergrond speelt iets anders. Sinds de crisis van 2008 zijn het de centrale banken geweest die de wereldeconomie overeind houden. Nu zetten zij voorzichtig een stapje terug. De ECB staakt haar opkoopprogramma voor staats- en bedrijfsschulden. De Fed heeft die geldpers zelfs al ingeruild voor de spreekwoordelijke papierversnipperaar. Ook het effect van Trumps eigen stimuleringsprogramma – diens belastingverlaging van 1.500 miljard dollar – begint weg te ebben. Getuige de hevige beurspaniek is lang niet iedereen er gerust op dat de financiële markten het zonder Vadertje Staat afkunnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden