Riekt naar basisinkomen, maar zover is het nog niet

Vier steden beginnen met een interessant experiment: een uitkering voor mensen in de bijstand, zonder harde eisen zoals sollicitatieplicht. Het riekt naar een 'basisinkomen', maar zover is het nog lang niet. Bijverdienen mag maar tot een bepaald bedrag.

Interieur van het Utrechtse stadskantoor, oktober 2014. Utrecht is een van de gemeenten die meedoet aan het experiment. Beeld anp

Gaan mensen in de bijstand juist beter hun best doen om aan het werk te gaan als je ze meer vrijheid geeft, bijvoorbeeld om bij te verdienen naast hun uitkering, of juist niet?

De gemeenten Utrecht, Groningen, Tilburg en Wageningen en de universiteiten van deze vier steden gaan binnenkort beginnen te onderzoeken of er betere resultaten zijn te behalen met bijstandsgerechtigden als gemeenten soepeler met hen omgaan; hen bijvoorbeeld niet dwingen om te solliciteren of een tegenprestatie van hen verwachten.

Hun voorgestelde experimenten met groepen bijstandsgerechtigden botsen met de grenzen van de nieuwe Participatiewet. Daarom hebben de gemeenten ruim een jaar gewacht op het verlossende woord van staatssecretaris Jetta Klijnsma (PvdA, sociale zaken): vrijdag werd bekend hoeveel ruimte die het rijk de gemeenten wil geven.

Bijverdienen

Die is aanzienlijk minder dan de gemeenten hadden gevraagd. De gemeenten willen dat in de experimenten bepaalde groepen bijstandsgerechtigden twee jaar lang mogen bijverdienen boven op hun uitkering tot het wettelijk minimumloon, iets wat volgens de huidige wet niet mag. Klijnsma staat nu toe dat die bijverdiensten van de bijstandsgerechtigden in het experiment maximaal 199 euro per maand mogen bedragen.

'Dat is zeer teleurstellend', reageert onderzoeker Timo Verlaat van de Universiteit Utrecht. 'We gaan nu bestuderen wat we kunnen met de grenzen die het Rijk ons oplegt. Want het onderzoek moet wel wetenschappelijk verantwoord zijn. Hopelijk is meer speling mogelijk.'

Utrecht is het verst en had het onderzoeksvoorstel al klaar om op 1 januari te beginnen met de voorbereiding van het experiment - al zal de opzet nu moeten worden aangepast door de voorgeschreven beperking van het bijverdienen. Universitair hoofddocent Economie van de publieke sector Loek Groot van de Universiteit Utrecht, die vanaf het begin betrokken is geweest bij het Utrechtse experiment, benadrukt het belang van het onderzoek. 'Vaak wordt gedacht: je moet mensen straffen om ze in beweging te krijgen. Dat bijstandsgerechtigden zo min mogelijk inspanningen zouden doen voor zo veel mogelijk geld. Maar dat is wellicht te simpel gedacht.'

Experiment in vier gemeenten: meer vrijheid voor uitkeringsgerechtigden

Utrecht, Wageningen, Groningen en Tilburg beginnen 1 januari met de voorbereidingen voor hun experimenten om bijstandsgerechtigden hun uitkering te verstrekken met meer vrijheden en minder dwang, of juist intensievere begeleiding. Na meer dan een jaar overleg met staatssecretaris Jetta Klijnsma (Sociale Zaken, PvdA) hebben de gemeenten hiertoe vrijdag van het rijk toestemming gekregen. Al mogen de bijstandsgerechtigden in het experiment niet bijverdienen zoals de gemeenten hadden gevraagd tot het wettelijk minimumloon; maar tot een maximum van 199 euro per maand.

Strenge aanpak

Met de Participatiewet die geldt sinds 1 januari 2015 ligt de nadruk nu op een strenge aanpak, met bijvoorbeeld de verplichting voor bijstandsgerechtigden een tegenprestatie te leveren voor hun uitkering. Leidt loslaten dan niet tot parasiteren op kosten van de staat, zoals tegenstanders van een milder bijstandsregime betogen?

'Dat weten we eigenlijk niet, dat is nooit goed onderzocht', zegt zijn collega-onderzoeker Verlaat. 'Soms werkt straffen zelfs averechts. Een kinderdagverblijf in Israël besloot ouders een boete te geven, als ze hun kind te laat ophaalden. Maar toen kwamen juist meer ouders te laat. Die dachten: nu ik ervoor betaal, kan ik best vaker een uur te laat komen.'

Er zijn geen experimenten geweest die het effect toetsen van soepeler beleid', zegt Groot. 'Daarom zou het kunnen dat we oplossingen missen die misschien effectiever en goedkoper zijn.'

Gedragseconomie

De Utrechtse wetenschappers hebben zich laten inspireren door inzichten ontleend uit de gedragseconomie - een tak in de economische wetenschap die in opkomst is. Groot: 'Uit onderzoek blijkt dat wederkerigheid een belangrijke rol speelt in hoe mensen zich gedragen: als mensen iets krijgen, voelen ze zich verplicht om iets terug te geven. Ook beïnvloedt armoede het handelen van mensen.'

Verlaat: 'Het denken van mensen in armoede worden beperkt omdat ze veel energie kwijt zijn om te overleven, ze denken dan meer op de korte termijn. Het kost mensen veel energie als ze het gevoel hebben dat ze door allerlei hoepeltjes moeten springen om te behouden wat ze hebben.'

Juist omdat nauwelijks wetenschappelijk is onderzocht wat de meest effectieve manier is om bijstand te verstrekken, hebben veel gemeenten behoefte aan dergelijk onderzoek. Groot: 'Hoe kun je mensen het best in beweging krijgen? Wat gaan mensen doen als ze het gevoel hebben dat ze zelf meer de regie in handen hebben en minder hoeven te voldoen aan bepaalde regels om hun uitkering te behouden? Onder welke omstandigheden stromen de meeste mensen uit naar werk? Dat willen we weten.'

Basisinkomen?

In de discussie over de bijstandsexperimenten dook regelmatig de term basisinkomen op, terwijl daar iets anders mee wordt bedoeld. Offcieel is een basisinkomen is een vast bedrag per maand dat de overheid zonder voorwaarden aan alle volwassen burgers verstrekt. Het is een basisbedrag waarvan iemand zonder luxe moet kunnen rondkomen. Hij mag daarnaast zoveel verdienen als hij wil. Volgens deze algemene definitie is dit bijstandsexperiment dus ver verwijderd van het basisinkomen. Er zijn restricties aan hoeveel geld de deelnemers mogen bijverdienen. Bovendien gaat dit alleen om beperkte groepen bijstandsgerechtigden. Bij een algeheel basisinkomen krijgen ook werkenden een basisinkomen verstrekt.

Verlaat: 'Spijtig dat we het onderzoek niet zo kunnen doen als we van plan waren.'

Groot promoveerde in 1999 op het basisinkomen: ook bij deze experimenten naar de verstrekking van bijstand suggereerden sommigen dat deze gemeenten wilden experimenteren met het verstekken van 'gratis geld', een gegarandeerde uitkering voor iedereen zonder enige verplichting. 'Dit is onderzoek naar de meest effectieve manier om bijstand te verstrekken, en niet naar het basisinkomen', zegt Groot. 'Want dan zouden er in het experiment ook een groep werkenden moeten zitten die dat geld zouden krijgen.'


Tilburg

Bij het Tilburgse experiment staat vertrouwen centraal, 'als alternatief voor het huidige systeem van eigen verantwoordelijkheid en een systeem van eisen en verplichtingen'. Wat gebeurt er als je bijstandsgerechtigden ontslaat van hun sollicitatieplicht of ze laat bijverdienen? Stromen ze sneller uit naar werk, tonen ze meer eigen initiatief? Het gedrag van deze groepen wordt vergeleken met dat van bijstandsgerechtigden in hun huidige regime.


Groningen

Bijstand op Maat: Groningen wil bijstandsgerechtigden meer keuzevrijheid geven 'en ze meer mogelijkheid geven zelf de regie te nemen'. Ze kunnen zelf kiezen welk bijstandsregime hen het beste helpt richting werk; of hen helpt op een andere manier mee te doen in de maatschappij of hun welzijn verbetert. Ze kunnen er bijvoorbeeld kiezen dat ze (een deel van) hun bijverdiensten mogen houden, die ze kunnen inzetten voor hun verdere ontwikkeling. Of voor intensieve begeleiding en ondersteuning. Mensen die bijvoorbeeld door een arbeidsbeperking weinig kans hebben op werk, kunnen ervoor kiezen dat ze niet langer hoeven te solliciteren, zonder dat het consequenties heeft voor de uitkering.


Wageningen

Welke aanpak werkt het best om mensen te laten participeren? Het onderzoek van Wageningen met drie groepen bijstandsgerechtigden richt zich op de motivatie van mensen, in de woorden van de gemeente: 'Wat gebeurt er als je de mens voorop stelt, in plaats van de plicht om te werken?' De eerste groep mag meer bijverdienen ('We kijken wat een financiële stimulans doet'). De tweede groep krijgt minder verplichtingen en meer begeleiding om hun ambities waar te maken ('We kijken wat ze doen vanuit hun eigen motivatie en wensen'). De derde groep bijstandsgerechtigden krijgt de uitkering volgens de huidige aanpak (controlegroep).


'Betaald werk vinden is lastig'

Bijstandsgerechtigde (51) uit Utrecht. 'Jammer, maar in mijn optiek is het maximum van 200 euro per maand bijverdiensten te laag.'

'Ik zou graag meedoen aan dit Utrechtse experiment naar de effecten van een versoepeling van het bijstandsbeleid. Ik vind het wel jammer om te horen dat mensen in dit experiment van het Rijk niet onbeperkt mogen bijverdienen, zoals Utrecht had gewild. In mijn optiek is het maximum van 200 euro per maand bijverdiensten te laag. Het zou ook nog kunnen dat bijstandsgerechtigden dan andere toeslagen kwijtraken als huursubsidie of zorgtoeslag, waardoor ze er nog minder van overhouden.

Het experiment komt zo niet in de buurt van het basisinkomen, waarmee in veel andere landen wordt geëxperimenteerd. Toch denk ik dat het goed is om te kijken of het beter is om sommige regels te versoepelen. Voor sommige mensen met weinig kansen op de arbeidsmarkt heeft het bijvoorbeeld geen zin om verplicht veel sollicitatiebrieven te moeten schrijven.

Ik heb de afgelopen jaren als bijstandsgerechtigde in de gemeente Utrecht aan allerlei re-integratieprojecten meegedaan, zoals bijvoorbeeld Mooie Parken, waarbij we de Utrechtse parken schoonmaakten met behoud van uitkering. Ik heb ook een tijd klusjes in de wijk Ondiep gedaan bij mensen thuis als vrijwilligerswerk. Bijvoorbeeld het onderhouden of opruimen van de tuin, het schilderen van een muurtje of het repareren van een fiets. Mooi werk vind ik. Nu verleen ik mantelzorg bij een vriend die door de bezuinigingen zijn huishoudelijke hulp is kwijtgeraakt. Ik ga dagelijks bij hem langs.

Met regelmaat krijg ik mailtjes met vacatures van de gemeente. Maar die sluiten meestal niet aan bij mijn werkverleden. Het heeft weinig zin om iemand zonder rijbewijs een vacature te sturen voor vrachtwagenchauffeurs.

Ik ben twee jaar dakloos geweest en heb nu sinds enkele jaren een klein huurappartement. Jarenlang heb ik mijn demente moeder verzorgd. Ik ben intelligent en ik ben handig met computers. Men zegt dat ik beperkingen heb ergens in het autistische spectrum. Daarom heb ik niet zo'n georganiseerd leven geleid met veel halve banen.

Ik wil graag werken. Maar betaald werk vinden is lastig, nu er ook zo veel goedgekwalificeerde mensen op zoek zijn naar een baan. Sommige re-integratieprojecten lijken een beetje op tewerkstelling, dan dat het mensen dichter bij een betaalde baan brengt. Als je mensen die kansen hebben echt aan het werk wil krijgen, moet je ze goede scholing bieden.'

Anton Frankhuisen: 'Ik wil graag werken.' Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.