Red Europa, vernietig de euro

Straks kijken we op de euro terug als op een huwelijk dat niet kón standhouden. Aldus Joseph Stiglitz, econoom en Nobelprijswinnaar.

Joseph Stiglitz tijdens de jaarlijkse bijeenkomst van de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds op 9 oktober 2015. Beeld null
Joseph Stiglitz tijdens de jaarlijkse bijeenkomst van de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds op 9 oktober 2015.

Te verschillend zijn ze, de geliefden, schrijft Joseph Stiglitz (73) in zijn nieuwe boek De euro - Hoe de gemeenschappelijke munt de toekomst van Europa bedreigt. Vanaf het prille begin, in de jaren negentig, was er het enorme onderscheid in temperament en overtuigingen. In economische kracht ook. Dat leidde tot afhankelijkheid, zo vaak fataal in relaties. In plaats van naar elkaar toe te groeien lieten de geliefden de tegenstellingen door de jaren heen alleen maar toenemen. Net als het gekibbel, de irritaties, de ruzies.

Om het nog ingewikkelder te maken: dit is een huwelijk tussen negentien uiteenlopende partners. Plus Amerikaanse economen, die zich bevestigd zien in hun gelijk.

'Ik wil er niet triomfantelijk over doen, echt niet. Als econoom beschouw ik de euro als een reusachtig experiment in de werkelijkheid. Het is een test voor wat er gebeurt als je één munt invoert voor negentien verschillende landen. Hoe vaak krijg je de kans om zoiets van dichtbij te aanschouwen?

'Mijn collega Robert Mundell publiceerde, lang voordat er ook maar iemand nadacht over de euro, een belangrijke verhandeling over optimale valutagebieden. Zijn conclusie: een eenheidsmunt zonder politieke unie kan nooit werken. Welnu, Mundells gedachtenexperiment is werkelijkheid geworden. En mijn conclusie is dat de muntunie nog veel problematischer is dan voorspeld.'

Had dit boek niet een jaar eerder moeten verschijnen? Toen dreigde Griekenland uit de euro te stappen. Inmiddels heerst in Nederland het idee dat de eurocrisis voorbij is.

'De Griekse crisis laait binnenkort weer op. Buiten Brussel en Berlijn gaan zo'n beetje alle economen daarvan uit. Om maar te zwijgen van de Italiaanse bankencrisis. De vraag is dus wie mensen in Nederland willen geloven. Het gelijk van ons, de critici, is sinds 2010 elk jaar opnieuw bewezen. De Europese Commissie bleek met haar optimistische voorspellingen zes keer op rij verkeerd te zitten. Op wie zou jij je geld zetten?'

De analyse is niet nieuw. Vroeger, toen elk Europees land nog zijn eigen munt had, konden ze die in reactie op een crisis devalueren. Griekse vakanties, olijven en feta werden daarmee goedkoper. De export steeg, de concurrentiepositie en de handelsbalans herstelden zich. Weg crisis.

Joseph Stiglitz op 9 April 2015 met toenmalig Grieks minister van Financiën Yanis Varoufakis op de jaarlijkse conferentie van het Institute for New Economic Thinking (INET) in Parijs. Beeld null
Joseph Stiglitz op 9 April 2015 met toenmalig Grieks minister van Financiën Yanis Varoufakis op de jaarlijkse conferentie van het Institute for New Economic Thinking (INET) in Parijs.

Maar de euro is als een kruis waarop landen zich vrijwillig laten vastnagelen. Griekenland kan zichzelf niet langer uit zijn crisis devalueren. Blijft over de pijnlijkste oplossing: 'interne devaluatie', economentaal voor een radicale verlaging van de levensstandaard. En zelfs dan is het de vraag of de economie zich herstelt. Het Griekse bbp is een kwart kleiner dan voor de crisis.

Stiglitz wijst ook op de economische successen van landen buiten de euro, zoals Zweden en de VS. De reden kan worden samengevat in vier letters: euro. Die brengt het Europese project niet in een stroomversnelling, zoals de bedoeling was, maar ondergraaft de gedroomde eenheid. Bevolkingen komen tegenover elkaar te staan. Oude kloven worden vergroot. Was de Duitse economie in 2007 nog ruim 10 keer zo groot als de Griekse, in 2015 is dat al 15 maal.

Griekenland is niet Europa. Neem Ierland: dat is de crisis wél te boven gekomen.

'Ik noem acht jaar stagnatie geen succes. Dat is de tijd die Ierland nodig heeft gehad om de crisis te boven te komen. Maar mijn belangrijkste bezwaar ligt elders. Laat ik zeggen waar het op staat: Ierland speelt vals met zijn belastingen. Op die manier steelt het bedrijven weg uit andere landen. Als kleine lidstaat komt het daarmee weg, maar dat is toch geen serieus economisch model voor de eurozone?'

Er zijn genoeg Nederlandse economen die uw analyse van het eurodebacle delen. Maar menigeen schrikt ervoor terug dit te hard te roepen; ze willen Geert Wilders niet in de kaart spelen.

'Ik zou u dit waarschijnlijk niet moeten vertellen, maar in Frankrijk heeft Marine Le Pen van het Front National mijn boek uitgebreid aangeprezen. Op televisie. Ik was laatst in Parijs, en dat bracht me in een lastige positie. Het verschil is dat politici als zij de Europese Unie willen vernietigen. Ik steun het Europese project juist! Daarom reik ik alternatieven aan waarmee we het project kunnen redden. Dat is een totaal andere motivatie.

'We moeten echt ophouden de eenheidsmunt te verwarren met het Europese project. Dat zijn wat mij betreft heel verschillende zaken. De waarheid is, dat als we de deze cruciale fout niet rechtzetten, je de Le Pens en Wildersen alleen maar in de kaart speelt. Zij zullen profiteren van het overduidelijke falen van de euro. Het is net als met Donald Trump. Zijn succes is mede het gevolg van het falen om grote delen van de bevolking te laten profiteren van de globalisering. Als je de zaken niet op tijd repareert, krijg je extremisme.'

null Beeld null

Ter gelegenheid van uw boek treedt u in discussie met onze minister van Financiën, Jeroen Dijsselbloem. Hij noemt zich sociaal-democraat. Hij is intelligent. Als de europolitiek zo dom is, waarom volharden mensen als hij er dan in?

'Ik vind dat raadselachtig. In de jaren negentig adviseerde ik de Amerikaanse regering. Daarna werd ik hoofdeconoom bij de Wereldbank. Overal kwam ik mensen tegen die jullie in Europa sociaal-democratisch zouden noemen. Het gekke was dat dat alleen hun eigen land betrof. Ging het om andere landen, dan veranderden ze in rechtse hardliners. Hoe kan dat? President Clinton vroeg me eens iets soortgelijks: waarom doet het IMF zulke slechte dingen? Ik moest hem uitleggen dat zijn eigen ministerie van Financiën dit beleid propageerde.

'Volgens mij heeft het te maken met democratische verantwoording. Of bestuurders die wel of niet moeten afleggen. De gewone mensen in je eigen land, dat zijn je kiezers. Die kunnen jouw beleid afstraffen. In het buitenland geldt dat niet.'

Zelf zullen mensen als hij en zijn Duitse collega Schäuble het anders zien. Democratie betekent in hun ogen ook: regels zijn regels.

(Kijkt voor het eerst geïrriteerd) Voor mij als Amerikaan roept dat herinneringen op aan de Tweede Wereldoorlog. Heeft het voor jullie dezelfde bijklank?'

Ik vermoed dat veel mensen eerder zullen denken: de Europese regels volgen is een kwestie van gezond economisch verstand.

'Nou, ik denk aan de concentratiekampen. Aan degenen die hun rol verdedigden door te zeggen dat ze niks deden dan de regels gehoorzamen. Maar de economie verandert voortdurend. Dat kun je niet allemaal vastleggen in regels, daarin moet je pragmatisch zijn. Kijk naar wat werkt en wat niet. Daarop pas je de regels aan.'

Doormodderen, betoogt Stiglitz, van de ene naar de andere relatiecrisis, is het slechtste wat Europa kan doen. Aan het eind van zijn boek schetst hij twee oplossingen. De eerste is: alsnog werk maken van de broodnodige politieke eenwording. Een vlucht naar voren. Erg waarschijnlijk acht hij die niet in het huidige klimaat.

Hoe dan wel? De oplossingen van Stiglitz

Wordt het meer Europa...

- Weg met de huidige spelregels. Bijvoorbeeld dat het begrotingstekort maximaal 3 procent mag zijn.

- Ruim baan voor de bankenunie, inclusief depositogarantiestelsel

- Voer 'eurobonds' in, gezamenlijke Europese schuldobligaties

- Help Zuid-Europa de crisis door met een 21ste-eeuws Marshall-plan

- De ECB moet, behalve inflatie beteugelen, ook werkgelegenheid en groei gaan bevorderen.

- Nederland, en Duitsland: trakteer jezelf op een loongolf.

of willen we minder Europa?

- Splits de euro op in een sterke noordelijke en een zwakkere zuidelijke muntunie

- Introduceer een flexibele euro

Rest die andere optie: scheiden. Hoe moeilijk het ook is, hoe eng ook om die deur achter je dicht te trekken. We weten immers wat we hebben, maar niet hoe het zal worden. Toch is het onontkoombaar, benadrukt Stiglitz.

En heel misschien, laat hij doorschemeren, komen de eurolanden elkaar ver na die gruwelijke crisis ooit wel weer tegen. Wie weet kunnen ze het dan nog eens proberen, op basis van gelijkwaardigheid. Sadder but wiser.

Dat klinkt gezien de rest van uw betoog bijna naïef. Gaat de euro u als Amerikaan dan toch meer aan het hart dan een willekeurig economisch experiment?

(Glimlachend) 'Het is een mooi idee, áls de economieën gelijkwaardig zijn en er een politieke unie is. Dat is nu niet zo en dan brengt het Europa in gevaar. En Europa, dat betekent echt iets voor mij. Jullie beseffen in Nederland niet hoe gezegend jullie zijn met alle sociale verworvenheden. Hoeveel slechter het kan. Kijk naar de enorme ongelijkheid in Amerika. Het Europese sociale model is voor mij altijd een voorbeeld geweest. Iets wat we in de VS moesten overnemen. Maar als door de eenheidsmunt Europa niet meer werkt, wordt dat wel heel moeilijk te verkopen.

'Daar komt bij dat Europa op het wereldtoneel vaak een koers voorstaat die ik de juiste acht. Denk aan klimaatverandering, of mensenrechten. Dus ja: het falen van Europa is voor mij een nachtmerrie. Als Europa niets meer voorstelt, wie maakt zich dan hard voor deze waarden? Trump niet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden