De Onderneming

Rassenveredeling zonder bijklank

Zaadveredelingsbedrijf Bejo Zaden bv in Warmenhuizen bedient de hele wereld met steeds betere, klimaatbestendigere en voedzamere gewassen. Maar je moet wel weten hoe je die in de grond stopt.

Carlijne Vos
John-Pieter Schipper van Bejo Zaden:'Het epicentrum van de plantenveredeling wereldwijd ligt in de kop van Noord-Holland.' Beeld Raymond Rutting
John-Pieter Schipper van Bejo Zaden:'Het epicentrum van de plantenveredeling wereldwijd ligt in de kop van Noord-Holland.'Beeld Raymond Rutting

In de grote productiehallen ratelen immense sorteermachines, die de groentezaden zeven, wegen, sorteren en tellen. Heftrucks met trechtervormige bakken en kunststof zakken rijden af en aan. In de 'trommeltrieur', 'spiraal' of 'zeef' worden de beste zaden geselecteerd op gewicht, grootte, vorm en kleur. Zo verdwijnen ook de 'lege' of halve zaden, de onkruid- en grondresten bij het afval. In de zakken blijft alleen het beste pure zaaigoed achter.

Jaarlijks wordt tweeduizend ton aan groentezaden op kwaliteit gesorteerd bij Bejo Zaden in Warmenhuizen, Noord-Holland. De zaden komen van productievelden uit de hele wereld; van Frankrijk en Italië tot aan Nieuw-Zeeland, Vietnam en Zuid-Afrika, om vanuit Warmenhuizen na de kwaliteitstoets te worden verkocht aan groentetelers en handelaren in meer dan honderd landen.

Epicentrum van de veredeling

De eenvoudige fabrieksloodsen en kassen in het nog bijna winterse polderlandschap bij Warmenhuizen doen niet vermoeden dat hier een van de grootste groentenzaadveredelings- en -bewerkingsbedrijven ter wereld staat. Bejo, een oer-Hollands familiebedrijf, behoort wereldwijd tot de top-10 zaadveredelaars, na voedselgiganten als Monsanto en Syngenta, en samen met de eveneens Nederlandse familiebedrijven Rijk Zwaan en Enza Zaden. 'Het epicentrum van veredeling in de wereld ligt in Nederland, in de kop van Noord-Holland om precies te zijn', zegt algemeen directeur John-Pieter Schipper trots. 'En tot onze grote vreugde krijgt onze industrie steeds meer bekendheid. Zelfs akkerbouwers wisten tot voor kort amper wat er bij kwam kijken om een nieuw ras te ontwikkelen. Nu neemt de belangstelling voor studies als plantenteelt en biotechnologie rap toe.'

Bejo produceert meer dan vijftig gewassen, onderverdeeld in ruim duizend verschillende rassen. Het een geschikt voor het Nederlandse klimaat, het andere voor meer zon, zoals in Zuid-Europa, een derde beter beschermd tegen bepaalde ziekten of schimmels en een laatste tegen de hogere temperaturen in Zuid-Afrika. De veertig nieuwe groenterassen die Bejo gemiddeld per jaar ontwikkelt, zijn het resultaat van klassieke veredeling: het kruisen van plantensoorten. En de kiem van die technologie zou juist in de Hollandse polders zijn gelegd.

null Beeld x
Beeld x

Profiel

Profiel Bedrijf Bejo Zaden bv

Waar Warmenhuizen

Sinds 1978

Werknemers wereldwijd 1.400

Jaaromzet 200 miljoen euro

Hybridisatie

In Warmenhuizen werden de eerste stappen in de veredeling eind 19de eeuw gezet door kruidenier Jacob Jong en bakkerszoon Cor Beemsterboer. De twee ondernemers legden zich aanvankelijk toe op de handel van groentezaden. Maar al snel begonnen ze zelf met het verbouwen van zaden en het kweken van eigen groenterassen. Zo vestigden ze ieder een bedrijf in het Noord-Hollandse polderlandschap.

In de jaren zestig begonnen de bedrijven samen te werken in de nieuwe veredelingstechnologie, de zogenoemde hybridisatie, waarbij sterkere rassen werden gekweekt door een moederlijn en een vaderlijn te kruisen. In 1978 fuseerden ze tot Bejo Zaden en kon het bedrijf zijn wereldwijde opmars beginnen.

Bejo produceerde aanvankelijk vooral vollegrondzaden zoals ui, kool en wortel, maar is zich meer en meer gaan toeleggen op zogeheten vruchtgewassen als tomaten, paprika en aubergine. In de jaren tachtig startte de expansie in Europa, al snel gevolg door die op de andere continenten. Inmiddels heeft Bejo veredelingsstations en proeftuinen in dertig landen en verkoopt het zaden in meer dan honderd. 'Die groei is een autonoom proces geweest', zegt Schipper. 'Wij handelden niet uit expansiedrift maar vanuit de logica van het assortiment. Als een bepaald bloemkoolras in Polen bijvoorbeeld goed groeide, zochten we eigenschappen in andere rassen om die toe te voegen om het ras ook geschikt te maken voor andere markten. Zo kwamen we in Zuid-Afrika terecht.'

Pincet

In het zaadtechnologisch laboratorium in Warmenhuizen worden de zaden niet alleen op kwaliteit getoetst en geselecteerd, ze worden ook verbeterd. Met stoom of heet water worden ze ontsmet om schimmels of bacteriën geen kans te geven. Ze worden geselecteerd op kiemkracht. Aan lange tafels onder felle lampen controleren fysiologen de op ronde wattenschijfjes opgekomen plantjes. Met een pincet controleren ze de kiemkracht van elke ingestuurde partij zaden onder diverse groeiomstandigheden; meer of minder licht, vocht of warmte.

De afgelopen vijftien jaar worden de vruchten geplukt van forse investeringen in de snel ontwikkelende gentechnologie. Dankzij de ontdekking van de genenkaart van planten eind vorige eeuw is het ontwikkelproces van een nieuw ras bijna gehalveerd. Waar het vroeger vijftien jaar vergde om een nieuw ras te kweken en uit te proberen in proeftuinen, gebeurt dat nu soms al in acht jaar. 'Nu we het dna van de plant al in het laboratorium kunnen lezen, hoeven we niet eerst duizend plantjes te laten groeien om een resistentie te ontdekken. Dat scheelt ongelooflijk veel productiekosten en -tijd', legt Schipper uit. 'Voor de toekomst zijn de mogelijkheden voor het ontwikkelen van robuustere, klimaatbestendige, lekkere en voedzame groenten legio.'

Investeren

Bejo investeert inmiddels 15 procent van de omzet in research & development om de concurrentie voor te blijven, maar ook om in te spelen op mondiale klimatologische en economische veranderingen. 'De beschikbaarheid van landbouwgrond en water is een wereldwijd probleem', zegt Schipper. 'We krijgen te maken met steeds meer water of juist droogte en verzilting. Daar moet je bij de ontwikkeling van je rassen rekening mee houden.'

Van de aandeelhouders krijgt Bejo alle ruimte om in R&D te investeren. 'Investeren is geen probleem voor ons bedrijf', zegt Schipper. 'Dat is het fijne van een familiebedrijf. Wij zijn niet bezig met kortetermijnwinst, maar alleen maar met het ontwikkelen van kwaliteit. Wij denken alleen aan de lange termijn.' Schipper ziet vooral groeipotentie in opkomende landen in Afrika en Azië, waar de belangstelling voor groenten door de toegenomen welvaart toeneemt. 'Burgers in die landen zijn vooral gewend aan zetmeelhoudend voedsel, stappen vaak eerst over op vleesconsumptie en ontdekken dan pas gezondere groenten.'

Werk in het lab. Beeld Raymond Rutting
Werk in het lab.Beeld Raymond Rutting

Sneeuwbaleffect

Maar belangrijker nog is de professionaliseringsslag die boeren in die landen maken, denkt Schipper. 'Het heeft geen zin om onze kwaliteitszaden te kopen om ze zomaar over de grond te strooien. Die investering loont alleen bij betere zaai- en landbouwmethoden.'

Bejo investeert daarom ook fors in de verbetering van landbouwkennis bij boeren in het buitenland. 'In Midden-Amerika hebben we echt verschil kunnen maken', zegt Schipper. 'Je ziet dat een sneeuwbaleffect optreedt als boeren eenmaal zien hoe gewassen beter groeien.'

Hetzelfde sneeuwbaleffect hoopt Schipper ook te bereiken in de verspreiding van biologische teelt, waarop Bejo zich de afgelopen vijftien jaar toegelegd heeft. In een aantal gewassen, zoals ui, mag het bedrijf uit Warmenhuizen zich al biologische wereldmarktleider noemen. 'Helemaal biologisch zal de groenteteelt nooit worden, maar met de ontwikkeling van ziekteresistente en klimaatbestendige rassen worden bestrijdingsmiddelen en kunstmest in toenemende mate overbodig.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden