Pyriet houdt Brinkhorst niet tegen

Nitraat uit mest lekt op veel plaatsen niet naar het diepe grondwater, terwijl dat wél wordt gevreesd. Pyrietlagen houden de stof tegen....

STILAAN WORDT het zelfs varkensboeren, melkveehouders en kippenmesters duidelijk dat Nederland te klein is voor een super-intensieve veehouderij. Vooral vanwege de milieuvervuiling die de ongebreidelde mestproductie met zich meebrengt. Het aantal dieren moet terug, luidt de boodschap achter de nieuwe mestwetgeving van minister Brinkhorst.

Die wetgeving is een uitvloeisel van de Europese nitraat-richtlijn. Mest zit vol nitraat en dat spoelt vooral in zandgronden uit naar het grondwater. Uit het diepere grondwater wordt op veel plaatsen drinkwater gemaakt. Volgens de Europese Commissie mag het grondwater in Nederland niet meer dan vijftig milligram nitraat per liter bevatten. Als Nederland in het jaar 2002 niet aan deze norm voldoet, volgt een boete van 150 miljoen gulden per jaar, aldus de boodschap uit Brussel.

Water dat uit diep grondwater wordt gewonnen, is zonder zuivering veilig beneden de vijftig milligram per liter. Daarboven zouden gevaren bestaan. Nitraat wordt in het lichaam omgezet in nitriet, dat hemoglobine ongeschikt maakt voor zuurstoftransport in het bloed. Daardoor zou bij zuigelingen het zogeheten blauwe-babysyndroom kunnen optreden, met verstikking tot gevolg. Nitriet kan ook kankerverwekkende nitrosamines vormen.

Uitermate afschrikwekkend allemaal, al zijn deze effecten nooit op grote schaal waargenomen. 'Dat zal ook niet gebeuren, want nitraat spoelt helemaal niet uit naar het diepe grondwater. De nitraatnorm is gebaseerd op een verouderd wetenschappelijk inzicht, en geen goede stok om de boeren te slaan'. Zegt milieu-adviseur Harry Boukes, die voor een aantal waterleidingbedrijven onderzoek verrichtte naar nitraat in het grondwater.

'Zelfs op de arme zandgronden van Brabant, waar tot ver in de jaren tachtig geen kinderachtige hoeveelheden mest zijn opgebracht, zien we in de winningsputten van de drinkwaterbedrijven geen overschrijding van de nitraatnorm', aldus Boukes. Volgens de milieu-adviseur wordt nitraat namelijk op zijn tocht door de bodem in veel gevallen omgezet in onschuldig stikstofgas. Organische stoffen, veelvuldig aanwezig in bijvoorbeeld veen, bufferen op deze manier de overdosis mest.

En er bestaat nog een tweede verdedigingslinie voor het diepe grondwater. 'Op veel plekken in Nederland waar geen veen en klei is, bevinden zich metersdikke zones met pyriet, die eveneens in staat zijn een bufferende effect te bewerkstelligen. Er ís geen nitraat-probleem', meent de milieu-adviseur. Een boodschap die veehouders als muziek in de oren klinkt.

Boukes is een van de initiatiefnemers van een werkgroep die vanaf begin november de exacte geheimen van pyriet wil ontsluieren. Pyriet - ofwel ijzerdisulfide - zet in een chemische reactie nitraat om in stikstofgas, waarbij sulfaat en ijzerionen ontstaan.

Het bufferende vermogen van pyriet is evident, bevestigt dr. Jasper Griffioen, onderzoeker bij het Nederlands Instituut voor Toegepaste Geowetenschappen (NITG-TNO) in Delft. 'De nitraatomzetting door pyriet verloopt snel, zodat er sprake is van een substantieel proces.

'Pyriet kan op verschillende plaatsen in het land, vooral in Brabant, wel 150 jaar nitraat uit het grondwater weghouden', aldus Griffioen.

'Daarna zit je in de problemen', zegt Griffioen. 'De pyrietlagen zijn eindig, dus je slurpt de buffer als een stofzuiger op. Daar komt bij dat pyriet niet uit puur ijzerdisulfide bestaat. Sporenelementen als arseen, nikkel, zink en cadmium komen samen met ijzer in oplossing.' Drinkwaterbedrijven weren deze schadelijke metalen liever uit het drinkwater.

Volgens Boukes zijn echter nauwelijks verhoogde concentraties nikkel aangetoond. En hij bestrijdt ook de eindigheid van de pyrietlagen. 'Er is voor honderden, zo niet duizenden jaren buffer in de bodem aanwezig. Dat komt mede doordat er dagelijks nieuw pyriet wordt bijgevormd.'

Pyriet lijkt weliswaar het nitraat-probleem te relativeren, maar daarmee belanden we van de regen in de drup, zeggen bodemdeskundigen. Behalve dat het nitraatprobleem wordt ingeruild voor zware metalen die aan de wandel gaan, is ook het gevormde sulfaat geen lekkere stof. Niet alleen doordat het een ongewenste smaak geeft aan drinkwater. 'Sulfaat is desastreus voor de wetlands', zegt dr. Jan Roelofs, aquatisch ecoloog aan de Katholieke Universiteit Nijmegen.

In beekdalen, laagveen en in moerassen ziet de ecoloog vegetatie wegkwijnen door een flinke toename van de sulfaatconcentratie. Daar ligt een uiterst ingewikkeld bodemchemisch mechanisme aan ten grondslag. 'In bijvoorbeeld laagveen wordt sulfaat omgezet in sulfide, wat uiterst giftig is voor de plantenwortels. Voor een deel wordt dat sulfide weliswaar weer gebonden aan ijzer - inderdaad, dan ontstaat weer pyriet - maar dat ijzer wordt daarvoor losgeweekt van fosfaat.' En eenmaal in oplossing leidt dat fosfaat weer tot de verstikkende groene soep, die eutrofiëring wordt genoemd. 'Geen medelijden met de boeren en onverkort vasthouden aan de nitraatnorm', zo luidt aldus Roelofs devies.

Onomwonden bijval krijgt Boukes louter uit 'verdachte' hoek, namelijk van het Heidelberg Appeal Nederland. Deze groep van recalcitrante wetenschappers is van mening dat het overheidsbeleid te veel wordt bepaald door de milieu-organisaties. In een onlangs gepubliceerde studie, waarvan de conclusies opmerkelijk genoeg werden afgedrukt in H2 0, het blad van de drinkwaterbranche, zetten zij soortgelijke kanttekeningen bij het nitraatbeleid. Dit onderzoek werd gefinancierd door de NVV, de vakbond van varkenshouders van Wien van den Brink.

In elke nieuwe ronde van het mestbeleid komt het Heidelberg Appeal met selectieve feiten de discussie vertroebelen, verzucht ir. Leo Joosten, milieumanager bij de branche-vereniging van waterbedrijven (Vewin). In een vrijdag verschenen artikel in H2 0 slaat Joosten terug.

'Op tal van plaatsen wordt het bufferende vermogen van de bodem door ons onderzocht', zegt Joosten. Op een paar plekken, zoals in het door Boukes onderzochte Oost-Brabantse wingebied bij Vierlingsbeek vindt inderdaad een opmerkelijke afbraak van nitraat plaats. Je kunt dat echter niet zomaar doortrekken naar de rest van Nederland, aldus Joosten. 'In Montferland en in Noord-Limburg is de bufferende laag finaal opgesoupeerd, en vinden we nitraat tot boven de norm op grote diepte in het grondwater.'

Op een tiental plaatsen elders in Nederland heeft Joosten aanwijzingen dat binnen tien jaar de bufferlaag is weggevreten. 'Elders duurt het misschien vijftig jaar. Het hangt af van de dikte van de laag. In Oost-Brabant is de pyrietlaag dikker en wijder verspreid dan in de Achterhoek en Drenthe. 'Bovendien maakt de nitraatafbraak het water harder doordat kalk in oplossing gaat. Waterleidingbedrijven moeten zodoende op steeds meer plaatsen onthardingsinstallaties bouwen. De kosten daarvan liggen in dezelfde orde van grootte als de kosten van nitraat-verwijdering.'

Het blijft kortom aanmodderen met mest. De kans dat het ministerie van Landbouw de nitraatnorm op de helling zet, is gering. De huidige minister van Landbouw Brinkhorst (D66) heeft zich destijds als chef van het Europese milieubureau ingespannen om de EU-norm geaccepteerd te krijgen, en daar komt hij liever niet op terug.

Ook acht het ministerie het ondoenlijk om een soort kaart van Nederland met pyrietvoorraden in de bodem te maken, waarin in het ene gebiedje de norm pakweg tien milligram soepeler mag zijn dan het andere gebied. 'Een dergelijk decentraal en gebiedsgericht beleid is onuitvoerbaar en niet te handhaven', aldus een woordvoerder op het ministerie van Landbouw.

Feit is wel dat er wordt gemeten met twee maten, en dat is vreemd, zegt Griffioen van NITG-TNO. 'Persoonlijk vind ik het goed dat de verstoorde ondergrond uit voorzorg wordt beschermd tegen nitraat. Maar bij oude gevallen van bodemverontreiniging laat men wel gedurende dertig jaar benzeen ongemoeid in de bodem wegsijpelen, in de hoop dat bacteriën het vuile werk opknappen. In dat licht is het vreemd dat het ministerie van Landbouw de nitraatnorm consequent gaat toepassen, waardoor duizenden boeren het loodje leggen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden