Poolse historicus Jedlicki wil culturele kloof met West-Europa overbruggen 'Het is niet leuk om als arme broeder binnen te komen'

De Poolse historicus Jerzy Jedlicki bleef na de omwenteling in 1989 in tegenstelling tot zijn vrienden uit de ondergrondse cultuur onafhankelijk....

Van onze verslaggeefster

Anneke Teunissen

AMSTERDAM

Helaas, het bezoek van paus Johannes Paulus II aan Polen heeft hij gemist. Jerzy Jedlicki, hoogleraar geschiedenis aan de Poolse Academie voor Wetenschappen, verblijft enige tijd in Londen om historisch onderzoek te doen. En in Amsterdam om een symposium bij te wonen van het Fund for Central and East European Book Projects, waarvan hij bestuurslid is.

Maar hij wil wel even kwijt dat de Polen de manier waarop de paus in het Westen wordt bekritiseerd niet begrijpen. 'De paus is een grote persoonlijkheid, een charismatisch man. En niet alleen de katholieken houden van hem.'

In 1977 was Jedlicki een van de oprichters van de ondergrondse universiteit, die kritische lezingen organiseerde. De politie wist ervan en greep soms in. In 1981, toen generaal Jaruzelski de staat van beleg afkondigde, werd Jedlicki gearresteerd, evenals vele anderen.

'Ik zat maar drie dagen in de gevangenis, vervolgens ging ik zeven maanden naar een soort vakantiekamp. Daar werden intellectuelen en kunstenaars geïnterneerd. Die werden gescheiden gehouden van de arbeiders van Solidariteit.'

Maar genoeg over het verleden, vindt de historicus al snel. In tegenstelling tot vele vrienden is Jedlicki na de omwenteling in 1989 niet in het politieke leven verzeild geraakt. 'Mazowiecki werd premier, Michnik werd hoofdredacteur van Gazeta Wyborcza, veel historici werden ambassadeur. Ik heb ervoor gekozen onafhankelijk te blijven.'

- De Poolse samenleving lijkt verdeeld in twee kampen: dat van de voormalige communisten, die nu sociaal-democraten zijn, en dat van conservatieve katholieken.

'Dat is niet helemaal juist. Die indruk kan zijn ontstaan door het referendum over de grondwet eind mei, maar het is een simplificatie van ons politieke spectrum. Er zijn wel zes politieke kampen. 1. De SLD van de ex-communisten, dieproberen echte sociaal-democraten te zijn. 2. De UW, Arbeidsunie, is meer westers sociaal-democratisch, maar staat er electoraal veel slechter voor dan de SLD. 3. De Unie voor Vrijheid, een liberale centrumpartij, waartoe de meeste oude leiders van de ondergrondse beweging behoren: Kuron, Mazowiecki, Geremek, Balcerowicz. 4. De Boerenpartij, een centrumpartij die stamt uit het communistisch tijdperk en nu met de SLD een moeizame coalitieregering vormt. 5. AWS, de Solidariteits Verkiezingsactie, een bundeling van kleine rechtse partijen en Solidariteit, die onlangs tot stand is gekomen en in de opiniepeilingen ongeveer even goed scoort als de SLD. 6. De beweging voor de Wedergeboorte van Polen, de meest rechtse politieke partij binnen het democratische spectrum.'

- De AWS wil een definitieve breuk met het communistische verleden. Welke restanten van het communisme bestaan er nog in Polen?

'Het gaat ze om de mensen, de voormalige communisten die nu nog hoge posities bekleden. Het communisme als ideologie is zo goed als verdwenen. De AWS ziet overigens ook de Unie voor Vrijheid als grote vijand. Want de shocktherapie van Mazowiecki en Balcerowicz begin jaren negentig maakte de mensen niet gelukkig. Die formatie van Solidariteit is nogal anti-liberaal en nationalistisch.

'De SLD was zo slim de mensen te vertellen dat hun jaren onder het communisme geen verspilde jaren zijn geweest. Van de SLD hoefde je je niet schuldig te voelen over dat verleden. Solidariteit verzet zich daar juist fel tegen.

'Kwasniewski, de voormalig communist die de presidentsverkiezingen van Walesa won, heeft het handig aangepakt. Hij verstoorde de historische continuïteit niet, hij sloot alleen een hoofdstuk, om een nieuw leven te beginnen in een democratisch land.'

- Hoe beoordeelt u het verloop van het transformatieproces tot nu toe?

'De omwenteling is succesvol verlopen, maar de operatie is nog niet voltooid. Economisch gezien gaat het goed. We lopen nog wel achter bij het Westen, maar Polen is in staat gebleken investeringskapitaal aan te trekken. Het probleem is dat een flinke minderheid, een kwart tot eenderde, geen vruchten plukt van de economische groei.

'Zij zijn onvoldoende of verkeerd opgeleid. Dat betreft bijvoorbeeld de arbeiders in de oude industrieën, de scheepswerven en in de mijnbouw. Zij voelen zich de slachtoffers van de omwenteling die ze zelf mede teweeg hebben gebracht. Zij zijn verbitterd. De regering besteedt er te weinig aandacht aan. Hun onvrede wordt nu gekapitaliseerd door rechts.'

- De AWS en de katholieke kerk voerden campagne tegen de nieuwe grondwet, die slechts met een zeer krappe meerderheid is aanvaard in het referendum. Is dat niet teleurstellend?

'In zekere zin wel, ja. In de campagne tegen de grondwet werden veel onjuiste argumenten gebruikt. De tegenstanders deden de waarheid geweld aan. Weinigen hebben de tekst van de nieuwe grondwet gelezen, en nog minder mensen hebben het begrepen.

'De grondwet is een compromis, tot stand gekomen na lange onderhandelingen. Het is een liberale grondwet, met enige bescherming voor werknemersbelangen en er is ook tegemoet gekomen aan verlangens van de katholieke kerk. Mijn indruk is dat het pure feit dat die grondwet is geschreven door links en het centrum de reden was voor rechts om er tegen te zijn.'

- Hoe sterk is het academisch leven veranderd na de ineenstorting van het communisme?

'Het universitaire leven is nu normaal te noemen. Er is vrijheid van denken, van publiceren, van reizen. Maar we hebben gebrek aan vrijwel alles. De boeken zijn duur, de gebouwen zijn in slechte staat.

'We hebben uitwisselingen met het Westen, maar hierbij zijn wij meestal in de positie van ontvangers, niet van gevers. Dat vind ik jammer. Ik zou graag wat meer belangstelling in het Westen zien voor de cultuur en ideeën in Oost-Europese landen. Die belangstelling is er wel voor de Russen, Tolstoj, Dostojevski, en terecht. Maar voor de voortbrengselen van de oude en rijke culturen van Oost-Europa en de Balkan is weinig belangstelling.

'Een van de taken van het Fund for Central and East European Book Projects is meer gelijkheid te brengen in de culturele balans tussen Oost en West. We zien ernaar uit tot de NAVO en de Europese Unie toe te treden, maar we zouden het niet leuk vinden als we werden binnengehaald als de arme broeders, die niet in staat zijn iets te geven.'

De Poolse dichteres Szymborska kreeg dit jaar de Nobelprijs voor de literatuur.

'Dat is misschien een teken dat het de goede kant op gaat.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden