ANALYSE

Poetin houdt graag grip, terwijl economen smeken om privatisering

Onder Poetin zijn de pilaren van de Russische economie in staatshanden gekomen. Economen smeken om privatiseringen, maar de president houdt graag grip.

Beeld epa

Voor het mooiste panorama over zijn machtsimperium moet Vladimir Poetin de wenteltrap beklimmen van de hoogste klokkentoren in het Kremlin. Het is even klimmen (329 treden), maar dan krijgt hij ook wat. Vanaf de Klokkentoren van Ivan de Grote ziet hij de Stalen Piek glimmen, hoofdkantoor van financiële reus VTB. In het noordwesten schitteren de neonlichten van de Ostankinotoren, hoofdkwartier van de Russische media. En draait de president zich naar het zuiden, dan kijkt hij zo in de bestuurskamer van zijn vriend Igor Setsjin, baas van oliegigant Rosneft.

Van al die bedrijven is meer dan de helft van de aandelen in handen van de Russische staat. De pilaren van de Russische economie zijn onder Poetin in regeringshanden gekomen, net nadat talloze bedrijven geprivatiseerd waren in de jaren negentig.

Nu is het tijd om te verkopen. Na twee jaren van recessie en dalende olieprijzen raakt de schatkist leeg. Economen smeken om privatiseringen. Maar de president en zijn entourage houden de knoppen van de economie graag in eigen handen.

Het is moeilijk te zeggen hoever de staatsarmen precies reiken in de economie. De federale anti-monopoliedienst waagde zich onlangs aan een schatting: bedrijven onder controle van de staat zijn verantwoordelijk voor 70 procent van het bruto binnenlands product. Twee keer zoveel als tien jaar geleden.

'Controle, het gaat allemaal om controle voor de machtselite rondom Poetin', zegt hoogleraar Carsten Sprenger in zijn kantoor van de Moskouse Higher School of Economics, waar hij Russische nationaliseringen onderzoekt. 'Economische redenen voor die nationaliseringen zijn er niet.'

Sprenger wijst op de olievelden van Rosneft, die de rode draad vormen in de nationaliseringsgolf onder Poetin. De velden werden op controversiële wijze overgenomen van oliebedrijf Joekos, dat in 2003 in handen was van oligarch Michaïl Chodorkovski. De oligarch steunde de oppositie tegen Poetin en verdween kort daarna tien jaar in de gevangenis wegens fraude. Vrijwel alle Joekos-olievelden kwamen in bezit van het destijds onbekende staatsoliebedrijfje Rosneft. Rosneft bleek later de rechtspraak over de overname van de olievelden te manipuleren met nepvonnissen.

'Joekos was het afschrikwekkende voorbeeld', zegt Sprenger. 'Het Kremlin liet zien: we kunnen alles van je afpakken. Dus als we je een aanbod doen, dan kun je het beter maar accepteren.'

Vladimir Poetin, met op de achtergrond vriend van Poeting en baas van oliegigant Rosneft, Igor Setsjin. Beeld afp

'Nieuwe' oligarchen

Onder Poetin zijn de 'oude' oligarchen vervangen door de huidige, 'nieuwe' oligarchen. De zakenmannen van de jaren negentig, zoals Joekos-baas Chodorkovski, moesten plaatsmaken voor vrienden uit Poetins verleden. Zo kon het dat de linguïst Igor Setsjin, vloeiend in Portugees en Frans, bestuursvoorzitter werd van een oliebedrijf met een marktwaarde van ruim 50 miljard dollar Setsjin kent Poetin naar verluidt uit de KGB, de geheime dienst van de Sovjet-Unie.

De bedrijven die onder leiding staan van Poetins vrienden worden beticht van corruptie en uitzinnige beloningen voor de topbestuurders. Maar de bevolking staat ook niet te springen om een privatiseringsgolf, zegt Joelja Vymjatnina, econoom aan de European University in Sint-Petersburg. De privatiseringen van de jaren negentig hebben een vieze nasmaak achtergelaten. Bij de ineenstorting van de economie in 1998 waren de macht en het geld grotendeels in handen van de oude oligarchen, die maling hadden aan belastingregels en verkiezingen manipuleerden. 'Als de bevolking nu aan privatiseringen denkt, komen er gevoelens naar boven van oneerlijkheid en boosheid tegen de oligarchen', zegt Vymjatnina. Liberale economen hebben wel kritiek op het staatskapitalisme. De komende twintig jaar bieden geen hoop op stevige economische groei, volgens een uitgelekt rapport van het ministerie van Economische Zaken. De olieprijs is gekelderd, terwijl meer dan de helft van de overheidsinkomsten uit olie en gas komt. Liberalen in de regering zien maar een uitweg: privatiseren.

Poetin wil zijn wodkamerk terug...

...en schakelt daarvoor de Nederlandse rechter in. De Russische staat voert een juridische strijd om de rechten op twee wodkamerken terug te krijgen. In de jaren negentig zijn die in handen gekomen van de zakenman Yuri Shefler. Woensdag staat een belangrijke uitspraak op de rol - in de Haagse rechtbank. (+)

Privatiseringsprogramma

De regering voerde een privatiseringsprogramma door, maar er wordt getwijfeld of dat wel uit privatiseringen bestaat. Een pakket Rosneft-aandelen van 10,2 miljard euro zou in december verkocht zijn aan een bedrijf in Singapore, maar in januari vond persbureau Reuters verkochte aandelen terug bij een firma op de Kaaimaneilanden, mogelijk in Russische handen. En staatsoliebedrijf Basjneft werd op wel heel merkwaardige manier geprivatiseerd: de koper was een ander staatsbedrijf, Rosneft. Een economieminister die kritiek had op die overname, werd gearresteerd en ontslagen. Analisten zien een verband.

De macht van mensen als Setsjin 'lijkt groot genoeg' om grote privatiseringen te dwarsbomen, zegt Sprenger van de Higher School of Economics. 'Rusland sloeg onder Poetin de weg in van autocratie', zegt Vymjatnina van de European University. 'Dan neemt de staat logischerwijs meer controle over de economie, niet minder.'

Vladimir Poetin: '' Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden