Essay

Plezier op bestelling

Er zijn meer manieren om plezier te maken dan we kunnen tellen en vrije tijd is uitgegroeid tot een industrie op zich. Maar werkt dat ook?

Beeld Paul Faassen

Vanochtend word ik wakker op een tropisch strand, in de roze gloed van de opgaande zon, met op de achtergrond het geruis van de oceaan. Vreemd? Misschien, maar het kán wel met de Dream: ON-app die ik sinds kort op mijn iPhone heb. Stel vóór je gaat slapen de ontwaaktijd in en selecteer een soundscape - vannacht was het Ocean View. De smartphone monitort de bewegingen in je slaap en speelt geluiden af, afgestemd op je slaapcyclus. Het resultaat: waanzinnige dromen en super relaxed opstaan.

Zeker vergeleken met de wekker, die me vroeger met zijn alarm bij voorbaat een ochtenhumeur bezorgde. Hetzelfde geldt trouwens voor douchen, bedenk ik me als ik onder de regendouche stap; bizar dat ik een paar jaar terug nog genoegen nam met een veredelde tuinslang. Om in de strandstemming te blijven doe ik Havaianas aan mijn voeten bij mijn spijkerbroek. Een zonnebril op mijn hoofd en het vakantiegevoel is compleet. Terwijl het gewoon een doordeweekse werkdag is. Maar goed, achter je laptop in een café een artikel schrijven, een appje naar een vriendin sturen, een slokje van je latte macchiato - dat voelt nauwelijks als werken.

De dag is meer dan goed begonnen - en toch knaagt er iets. Misschien is mijn leven wel te leuk. Dat is de gedachte die me bekruipt sinds ik het recent verschenen boek Absolute Leisure heb gelezen, waarin architecten Winy Maas en Alexander Sverlov van denktank The Why Factory (in 2008 opgericht door Maas' bureau MVRDV en de TU Delft) de 'vrijetijdisering' van ons leven onderzoeken.

Desastreuze gevolgen

Het is niet het eerste boek over dit onderwerp. Denk aan de in 1985 verschenen klassieker Amusing Ourselves to Death: Public Discourse in the Age of Show Business (1985) van de Amerikaanse cultuurcriticus Neil Postman. Journaliste Tracy Metz schreef in 2003 Pret! Leisure en landschap, over de invloed van de pretindustrie op de inrichting van Nederland. In 2009 gevolgd door het meer wetenschappelijke Making Leisure Work van de Amerikaanse architectuurtheoreticus Brian Lonsway. Het is ook niet de eerste publicatie die kritisch kijkt naar de desastreuze gevolgen van de almaar groeiende vrijetijdsindustrie voor het aanzien van onze steden en de opwarmende aarde.

Maar die publicaties gingen voor mijn gevoel over 'anderen': roodverbrande Britten op het strand in Benidorm, Tokkies die pretparken onveilig maken, de superrijken der aarde die een dagje shoppen in Dubai afsluiten in een bad vol champagne. Absolute Leisure gaat niet alleen over vakanties en dagtrips, maar vooral over hoe vrije tijd is doorgedrongen in alle onderdelen van ons bestaan, 'van het buitenhuisje tot de caravanvakantie, van koffiecorners tot online socializen, of die lange, relaxte douchesessie'. Kortom, dit gaat over mij, en dat is best confronterend.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Beeld Paul Faassen

Plezier op bestelling

'Leisure is overal', begint het boek, dat zich presenteert als 'een praktische gids langs de laatste manifestaties op het gebied van vrije tijd'. 'Er zijn meer manieren om plezier te maken dan we kunnen tellen; duidelijk is dat we tergend dicht bij het summum van vrije tijd zijn. Zullen de steden van de toekomst puur op lol gebouwd worden? Of zijn we al ondergedompeld in absolute leisure, zonder het te merken?'

Het stelt de manier waarop ik wakker word, douche en werk in een nieuw daglicht, en maakt mijn Havaianas en zonnebril op een of andere manier verdacht. Onwillekeurig moet ik denken aan Brave New World, de science fiction roman uit 1932 van de Britse schrijver Aldous Huxley. In de samenleving die hij schetst, halen mensen hun geluk uit shoppen, sporten en dagtrips, aangevuld met seks en drugs. Het totalitaire regime 'verplicht' hen hun dagen op deze manier in te vullen; zo blijven de mensen tevreden en de samenleving stabiel. Dat is het idee; de dramatische afloop van het verhaal is genoegzaam bekend.

Het boek van Maas en Sverlov suggereert dat momenteel iets vergelijkbaars aan de gang is. 'Onze wereld met zijn flexibele werktijden, goedkope vluchten naar alle uithoeken van de wereld en de mogelijkheid om alle films, tv-programma's of liedjes die ooit zijn gemaakt te downloaden, is een samenleving geworden van vrijetijdsliefhebbers en plezierkenners', schrijven de architecten. 'We kunnen elk denkbaar exotisch gerecht afhalen, we kunnen alles kopen wat we ooit wilden hebben, we kunnen de vakantie van onze dromen op maat realiseren - we kunnen 24 uur per dag, zeven dagen per week, 365 dagen per jaar plezier bestellen.' Het punt is duidelijk: we worden ondergedompeld in vrije tijd. Maar waarom, en wat is daar de keerzijde van?

Compensatie

Ik besluit het aan Winy Maas van MVRDV te vragen en neem de trein naar zijn kantoor in Rotterdam. Met een cappuccino van de Starbucks installeer ik me in een zitje aan het raam. Koptelefoon op, muziek aan. Ook deze zakelijke reis is een vorm van vrije tijd, realiseer ik me als ik het Leisure-ABC doorblader dat in het boek is opgenomen.

'De definitie van vrije tijd verandert', zegt Maas - T-shirt, jeans, gympen - aan een picknicktafel in de kantine. 'Vroeger was dat de tijd dat je niet hoefde te werken, studeren, zorgen of het huishouden doen. Ter compensatie.'

Ik zie een beeld uit Sjakie en de Chocoladefabriek voor me, waarin Sjakies vader in de tandpastafabriek aan de lopende band doppen op tandpastatubes moet schroeven, dag in dag uit. De archetypische fabrieksarbeider. Die kon wel wat compensatie gebruiken. 'Nu is dat contrast weg', vervolgt Maas. Allereerst doordat steeds meer werk is geautomatiseerd - een ontwikkeling die door de komst van robots verder doorzet. 'Maar ook doordat mensen tegenwoordig een stuk mondiger zijn.' Ze eisen meer vakantiedagen en een prettige werkomgeving, met loungemeubels, een koffiebar met barista, een fitnessruimte en een pingpongtafel. Voorzieningen waar het bedrijf ook voordeel van heeft; onderzoek laat immers zien dat spelen en relaxen op de werkplek de productiviteit bevordert. En zo groeit de economie, en kunnen we weer meer geld uitgeven aan vrije tijd - in winkels, restaurants, musea en theaters.

Vrije tijd is uitgegroeid tot een industrie op zichzelf. Toerisme vormt volgens het World Travel and Tourism Council wereldwijd een tiende van de omzet van alle goederen en diensten. In bijna elke bedrijfstak wordt er wel iets aan vrijetijd gedaan. Zo viel het Maas op dat de productie van palmbomen voor in overdekte winkelcentra de afgelopen jaren explosief groeide. 'Van Dubai tot Rotterdam - je ziet ze overal opduiken, zelfs op de Noordpool. Waarom? Omdat ze ons een zonnig gevoel geven, waardoor we ons op ons gemak voelen.'

Tekst gaat door onder de afbeelding.

Beeld Paul Faassen

Gamification

Een ander voorbeeld van leisurisation: balkons. Ooit bedacht als plek om de was te drogen en de melkflessen koel te bewaren, pimpen we onze balkons tegenwoordig op tot een complete buitenkamer. Er bestaan minibarbecues om aan de reling op te hangen, kasjes en zelfbewaterende plantenbakken. Maas: 'Wij zien op ons bureau dat je huizen niet meer verkocht krijgt zonder een flink balkon, en dat heeft alles te maken met onze veranderde vrijetijdsbesteding.'

De Belgische ontwerper Serge Haelterman, die met zijn bureau Creneau International werkt aan de inrichting en branding voor bedrijven in de vrijetijdsindustrie - van Coca-Cola Experiences tot 'authentieke' Belgian Beer Cafés - definieert leisure in een interview met Architectenweb Magazine als 'plezier beleven'. Met de nadruk op beleven; sinds we het calvinisme hebben afgeschud, zijn we wat dat betreft los. Haelterman merkt op dat alles tegenwoordig een spel moet zijn; gamification is de naam voor deze ontwikkeling. Het idee is dat games en apps helpen om verplichtingen als wakker worden, joggen of boodschappen te accepteren. Zoals Mary Poppins zong: 'With a spoonful of sugar will the medicine go down'.

Meer plezier betekent bovendien dat de beleving langer bijblijft. 'Je vertelt erover aan anderen; dat is voor merken interessant', zegt Haelterman. De kunst is volgens hem om mensen plezier te laten beleven aan het uitgeven van geld. 'De gebruiker verlangt een aangename ervaring, de opdrachtgever wil rendement.' De palmbomen waarover Maas het had - maar misschien kun je mijn Havaianas ook zo zien - zijn er dus niet alleen om ons dat vrolijke strandgevoel te geven, maar vooral ook om ons te laten spenderen.

Paradijs

De opmars van de palmboom en het balkon vormde de aanleiding voor The Why Factory om de indrukwekkende infiltratie van leisure in ons leven onder de loep te nemen. Wat is de wereldwijde omvang van vrije tijd, in ruimte, tijd en geld? Hoe veel verder kan vrije tijd nog groeien? Kunnen we productief zijn via onze vrije tijd, zodat we geld verdienen terwijl we lol maken? Dat is een vraag die ik mezelf ook wel eens stel als ik in een café werk. Want natuurlijk zitten de zzp'ers daar niet allemaal voor hun plezier. De meesten kunnen simpelweg geen vaste baan vinden, en zitten hier noodgedwongen, omdat ze niet eens de huur voor een werkruimte kunnen betalen.

En als vrije tijd 'werk' wordt: hoe leuk is dat dan? Is het een paradijs, waarin je verlost bent van alle stress en zorgen over werk, blauwe enveloppen en het achterstallig onderhoud aan je huis? Of eindigt het, zoals Absolute Leisure schetst, 'in een nachtmerrie, waarin een gebrek aan contrast leidt tot verveling, obesitas, irritatie of: helemaal niets?'

Om deze vragen te kunnen beantwoorden, moet je allereerst beseffen dat vrije tijd niet voor iedereen is weggelegd, vertelt Maas terwijl hij me een kop thee inschenkt (weer een vrijetijdsmomentje, bedenk ik als ik de tekst op het label van mijn theezakje lees: 'Pluk de dag!'). Het is een typisch 'product' voor de middenklassemaatschappijen: de Verenigde Staten, West-Europa, Nieuw-Zeeland, Chili, met opkomende economieën als China en India in hun kielzog. Momenteel omvat de wereldwijde middenklasse naar schatting 1,8 miljard mensen. Tegen 2050 zullen dat er circa 3 miljard zijn, op een wereldbevolking van 9 miljard.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Beeld Paul Faassen

Illusie

Vliegend over het Indonesische eiland Bali, ervoer de architect wat die groei op ruimtelijk niveau betekent. 'Ik keek uit het raam en zag onder mij een zee van resorts. Binnen die complexen vormt elke hotelkamer een perfect, kunstmatig 'universum': een vrijstaande villa die uitkijkt over de rijstvelden. Je kunt er naakt op het terras zitten zonder dat iemand je ziet, zonder dat iemand je hoort - daar zijn de ritselende planten op uitgezocht - in de waan dat je in je eentje bent.' Maas vindt het fascinerend en 'ongelooflijk knap gedaan': de illusie van oneindigheid, bewerkstelligd op twintig vierkante meter. 'Maar in feite zit je op dat stuk heuvel, in die illusie gevangen. Het is het tegenovergestelde van de bevrijding waar we naar op zoek zijn.' En dan hebben we het nog niet gehad over over de bossen die gekapt zijn om de hotels te bouwen, en de plastic soep in de oceaan.

Ik moet denken aan de advertentie die ik op het station zag, van online-reisbureau Eliza was here. 'Waar iedereen rechtsaf slaat, slaat Eliza linksaf', stond op de poster. Dat krijg je, met al die middenklasse en vrije tijd. Benidorm met zijn massale appartementencomplexen werkt niet meer; dat lijkt te veel op het normale leven in de buitenwijken. We willen 'weg van de massa'. Een boerenschuur op een berg of een historische hacienda, zoals Eliza aanbiedt (natuurlijk wel gerenoveerd en voorzien van zwembad). En als linksaf te druk wordt? Dan kun je altijd nog je toevlucht zoeken in een van de 'niche-producten' uit het Leisure-ABC, zoals een bezoek aan de Inuit of de favelatour door de sloppen van Rio.

Dat laatste gaat mij een stap te ver. Hoe kun je plezier beleven aan andermans armoedige bestaan? 'Het is wrang', erkent Maas. Maar de vrijetijdsindustrie biedt ook kansen voor ontwikkelingslanden, benadrukt hij. Hij noemt als voorbeeld Soweto, in de Zuid-Afrikaanse hoofdstad Johannesburg. 'Wat ik daar heb gezien, is hoe de bewoners zelf Nelson Mandelatours en fietstochten gingen organiseren door de wijk. Vervolgens doken ineens overal eettentjes en galeries op. Daar heeft de vrijetijdsindustrie iets positiefs op gang gebracht, iets zinvols.'

Disneyficatie

Ook als je het hebt over Europa, moeten we volgens hem erkennen dat leisure voor heel wat steden de redding is geweest. Rotterdam is een sprekend voorbeeld. Het plan van de gemeente om de binnenstad tot 'City Lounge' om te vormen - met minder auto's en meer groen, kek straatmeubilair, een nieuw station en de iconische Markthal - heeft de stad uit het slop getrokken en in een keer in de top tien van reisgids Lonely Planet gekatapulteerd. 'For better and for worse', zegt Maas. 'Zonder die toeristen en bewoners kun je de opera en musea wel sluiten. Maar in Amsterdam zie je dat het succes ook kan doorslaan; daar dreigt het toerisme het centrum over te nemen.'

Het is lastig de balans te vinden, dat merkt de architect ook in zijn eigen praktijk. In de Amsterdamse P.C. Hooftstraat werkt MVRDV momenteel aan de nieuwe Chanel-winkel. Het klassieke 19de-eeuwse pand wordt aan de bovenkant herbouwd in de oorspronkelijke stijl, terwijl het naar onder 'verkristalliseert', tot een transparante pui van glazen bakstenen. Maas: 'Een winkel als een kristal, dat heeft iets fabuleus. Tegelijk kun je je afvragen wat zo'n ruimtelijke fantasie voor de stad betekent. Dragen we bij aan de Disneyficatie van Amsterdam?'

Maas is niet de enige die in tweestrijd verkeert. Het Britse warenhuis Selfridges besloot in 2013 midden in zijn drukbezochte Londense vestiging een Silence Room te bouwen. Een lege, met vilt beklede ruimte, met gedimd licht, waar je je schoenen uittrekt en kunt bijkomen van alle prikkels die tijdens het winkelen op je worden afgevuurd. Bezoekers gebruiken de ruimte ook om te slapen, en er wordt gemediteerd. Dat is de paradox van de vrijetijdsindustrie. We proberen ons dagelijks bestaan te ontvluchten in plezier, maar al dat plezier is zo vermoeiend dat we vervolgens dááraan willen ontsnappen. In Amerika is 'digitaal detoxen' inmiddels een begrip: een vakantie waarin je helemaal weg van de wereld bent, op een afgezonderde plek, in een lege witte kamer, zonder televisie, wifi en telefoon. Bij aankomst lever je al je digitale gadgets in; in ruil daarvoor krijg je een boek en een ganzenbordspel mee. In Nederland kun je op wifivrij.nl campings, huisjes en hotels boeken.

Tegenstrijdigheden

Uitrusten van het funshoppen, onbereikbaarheid als luxe; de wereld van leisure zit vol tegenstrijdigheden. Zo ook het bootcamp waaraan ik, eenmaal terug uit Rotterdam, in het park meedoe. Mijn leven is zo comfortabel en vrij van fysieke inspanningen, dat ik tijd en geld uittrek om onder commando van een schreeuwende trainer door de modder te tijgeren en 'voor straf' push-ups te doen. Zodat ik vervolgens welverdiend kan genieten van een filmavond op de bank, met een grote pot Ben&Jerry's Peanut Butter Clutter Cookie Core.

Does leisure work? luidt de subtitel van Absolute Leisure. Leuke woordspeling, maar een ietwat naïeve vraag. Natuurlijk werkt vrije tijd; de cijfers spreken boekdelen. Kan vrije tijd werk worden? Het boek komt niet met een antwoord. Het laat overtuigend zien dat we meer tijd, geld en ruimte dan ooit tevoren aan vrije tijd besteden. De omslag naar een wereld waarin niemand meer werkt, heeft Maas met zijn onderzoeksteam echter nog niet hard kunnen maken. Gelukkig maar, want het lijkt mij - en hem - vreselijk.

Mijn conclusie is dat ik aan de ene kant enorm geniet van dit moment op de bank, van wakker worden met de illusie dat ik op een strand lig, van regendouches en werken alsof het vakantie is. Terwijl ik aan de andere kant best vaak pieker over hoe het straks moet met mijn pensioen als zzp-er, me schuldig voel over de CO2 die ik uitstoot met goedkope vliegreizen, Amsterdam sterk op een openluchtmuseum vind lijken en wifi-vrije vakanties een non-uitvinding.

Zoals Maas het verwoordde: vrije tijd is verwarrend. Prettig verwarrend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden