Reportage Plasticsoep

Piepschuim, lollystokjes en wattenstaafjes: de plasticsoep in zee komt van land en de rivieren

Speciale ‘afvaloeveronderzoekers’ struinen langs de rivieren om de rommel in kaart te brengen. En stuiten op kilo’s wattenstaafjes, maandverband, snoepwikkels. Want de rivieroevers zijn nog viezer dan onze stranden.

Vrijwilligers verzamelen troep bij de Plastic Soup Opruimdag. Foto Pauline Niks

‘Mijn eerste indruk was ‘wat is het hier mooi’ en meteen daarna dacht ik ‘wat is het een zooi’.’ Els van Veen maakte dit voorjaar 100 meter Maasoever bij Roermond schoon. ‘Ik raapte de belachelijke hoeveelheid van ongeveer negenduizend stuks op, van heel kleine tot grote items’, vertelt Van Veen. Vijftien uur was ze er mee bezig. De vele vuilniszakken vlooide ze daarna thuis uit en turfde de items op een van tevoren uitgereikt formulier. ‘Je denkt bij plastic vaak aan plastic drinkflesjes, maar het is echt gigantisch wat je aantreft. Lollystokjes, wattenstaafjes, medische spuiten.’

Van Veen is een van tweehonderd speciaal opgeleide ‘afvaloeveronderzoekers’. De vrijwilligers struinden dit voorjaar 126 stukjes oever van steeds 100 meter af langs de Maas en Waal in Limburg, Brabant en Gelderland. Op deze 12,6 kilometer oever werden in totaal 65.984 afvalitems gevonden, zo blijkt uit nog niet gepubliceerde cijfers.

Snoepwikkels

Piepschuim, sanitair afval zoals wattenstaafjes en vochtige doekjes (wet wipes), plastic flesjes, doppen en snoepwikkels vormen de top vijf van de waarnemingen. Die cijfers worden vrijdag officieel bekend gemaakt door natuureducatieorganisatie IVN, Stichting De Noordzee en de Plastic Soup Foundation. Het is de eerste meting in een naar verwachting lange reeks van het project Schone Rivieren, dat minstens vijf jaar gaat duren. Dit najaar vindt een vervolgmeting plaats op dezelfde locaties.

‘De uiterwaarden van de rivieren zijn smeriger dan de stranden’, stelt Jeroen Dagevos van Plastic Soup Foundation. ‘We treffen op de stranden gemiddeld 350 items per 100 meter aan, langs de rivier gaat het om 524 items, met uitschieters tot duizend stuks.’

Voor de stranden zijn er intussen normen en een protocol om de vervuiling te meten, aldus Dagevos. ‘Voor de rivieren bestaat nog niets. Omdat we geen idee hebben van de omvang van de vervuiling, hebben we het protocol voor het strand vertaald naar de rivier.’

524 plastic items per 100 meter treffen de vrijwilligers van Plastic Soup Foundation aan langs Nederlandse uiterwaarden en rivieroevers. Veel meer dan op het strand, waar men 350 plastic items per 100 meter kust vindt.

Wattenstaafje

80 procent van het plastic afval in de rivieren komt van land, zo schatten onderzoekers al eerder. Vooral opmerkelijk is het vele sanitair afval dat de vrijwilligers dit voorjaar vonden. Maandverband, doekjes en wattenstaafjes kunnen in de rivieren terechtkomen na hoosbuien, denkt Dagevos. ‘Het riool kan al dat regenwater niet aan, waardoor het ongezuiverd op het oppervlaktewater terecht komt.’

De vrijwilligers troffen op 34 plekken langs de Maas in Limburg 4.577 plastic korreltjes (pellets) aan. ‘Pellets zijn de grondstof voor plastic en ze kunnen alleen afkomstig zijn van een plasticproducent op het chemisch bedrijventerrein Chemelot in Geleen’, weet Dagevos.

De onderzoekers hekelen ook de verpakkingsindustrie. ‘Vroeger zaten pepermunt en koekjes in een rol. Nu worden ze per stuk verpakt in een cellofaantje en geserveerd in de horeca. Zelfs de welwillende toerist ziet de verpakking dan niet zelden in het water waaien.’

Stormvogels

Uiteindelijk komt al dat plastic via de rivieren in de Noordzee en kan het naar de Atlantische Oceaan stromen. Daar bevinden zich op zeker twee plaatsen gigantische draaikolken, waarin al dat plastic terecht komt. Op nog drie plaatsen in de Stille Oceaan en de Indische oceaan vormen die draaikolken eveneens een afvalput. De foto’s van zeeschildpadden met een sixpack-houder om hun nek of van de aansteker en flessendoppen in de magen van stormvogels zijn intussen wereldberoemd.

Rijkswaterstaat zegt aan een meetprotocol voor de Rijkswateren te werken. ‘Wij juichen dit soort projecten toe en werken mee door het ingezamelde zwerfvuil op te halen bij de vrijwilligers’, zegt een woordvoerder. ‘Hoe meer mensen en organisaties meedoen, hoe meer het bewustzijn groeit dat we minder zwerfvuil moeten veroorzaken. We weten dat er ook voor de rivieren Lek, IJssel en Schelde dergelijke vrijwillige organisaties actief zijn of weldra worden. Ook in de haven van Rotterdam bestaan initiatieven.’ Is dat niet wat makkelijk, om alles aan het vrijwillige initiatief over te laten? ‘Wij hebben geen structurele taak voor het schoonhouden van de rivieren. Er wordt geen landelijk overzicht bijgehouden van schade aan bruggen of sluizen door drijvend afval’, aldus de woordvoerder. ‘Wel is deze kabinetsperiode 10 miljoen euro uitgetrokken voor maatregelen om microplastics te bestrijden.’

De Unie van Waterschappen heeft wel cijfers over schade door plastics. ‘We schatten het enkele jaren geleden ruwweg op enkele tientallen miljoenen euro’s per jaar voor het herstel van door plastics verstopte pompen’, aldus een woordvoerder. ‘Steeds meer gemeenten en waterschappen gaan daarom over tot het installeren van pompen die doekjes en plastics in kleine stukjes snijden. Die vragen wel weer meer energie en bovendien komen de superkleine plasticdeeltjes dan weer in rioolslib terecht.’

Bubbels blazen tegen plastic vervuiling

Als enthousiaste zeilers stoorden de milieutechnicus Francis Zoet en twee vriendinnen zich aan de toenemende hoeveelheid plastic afval op en in het water. ‘We gingen op zoek naar een barrière die wel plastic maar geen vissen en scheepvaart tegenhoudt’, zegt Zoet. Zo kwamen ze op een bellenscherm. ‘Als je dat diagonaal op de bodem van een rivier, kanaal of gracht legt, dan nemen de luchtbellen zinkend plastic mee naar het wateroppervlak en komt het op de oever terecht. 

Met een proefproject in de IJssel bij Kampen hebben we aangetoond dat 82 tot 89 procent van het drijvend afval naar de kade wordt geleid’, zegt Zoet. Vissen noch schepen hebben last van de bellenbuis. Sterker, door de beluchting neemt de kwaliteit van het water toe en krijgen bijvoorbeeld ’s zomers sterk irriterende en ziekmakende blauwalgen minder kans om tot bloei te komen.

Great Bubble Barrier heet het project. Bij hotspots van vervuiling zou het scherm uitstekend dienst kunnen doen om te voorkomen dat de plaatselijke rommel leidt tot de plasticsoep in zee en oceaan. Ook zouden gracht en vaart er een stuk schoner uitzien.

Toch is het voorlopig bij een proef gebleven. Zoet en haar medezeilers zijn een crowdfundingsactie gestart voor een groot project waarbij de teller voorlopig op 50 duizend euro staat.

Rotterdam, waar men al ervaring heeft met een soortgelijk bellenscherm om verzilting van rivierwater door het getij te voorkomen, maakte recentelijk bekend bij wijze van proef plastic met speciale vangers uit het water te vissen. ‘Het werkt goed ondanks intensieve scheepvaart, wisselende windrichtingen en veranderend tij’, aldus een woordvoerder van de gemeente. Er vaart ook een robot rond om plastic te verzamelen. Het plastic vuil wordt omgezet in bouwstenen voor een drijvend park. 

In de Rotterdamse Rijnhaven nadert het eerste prototype van een drijvend paviljoen zijn voltooiing. ‘We willen best praten over een nieuwe proef met de Great Bubble Barrier.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.