voor / tegenEllen ’t Hoen / Xander Koolman

Patenten vrijgeven: redt dat miljoenen levens of doodt het juist de prikkel om nieuwe covid-varianten te stoppen?

Moeten patenten voor covid-19-vaccins tijdelijk worden vrijgegeven, zodat vaccins op grotere schaal goedkoop kunnen worden geproduceerd en gedistribueerd in ontwikkelingslanden? Een voor- en tegenstander kruisen de degens.

Een laboratorium in India waar het AstraZeneca-vaccin wordt gemaakt. Beeld AFP
Een laboratorium in India waar het AstraZeneca-vaccin wordt gemaakt.Beeld AFP

VOOR: Ellen ’t Hoen, expert patentrecht

‘We hebben wereldwijd voor 3,5 miljard aan productiecapaciteit, terwijl 11 miljard doses nodig zijn om 70 procent van de wereldbevolking te vaccineren’, zegt jurist en expert in patentrecht Ellen ’t Hoen. ‘Er moet iets gebeuren om die capaciteit te vergroten. Je kunt dat proces versnellen met een overdracht door de fabrikanten van de intellectuele eigendom, kennis en kunde.’

Ellen 't Hoen: 'Patenten vrijgeven is een logische stap.' Beeld Reyer Boxem / HH
Ellen 't Hoen: 'Patenten vrijgeven is een logische stap.'Beeld Reyer Boxem / HH

Het is volgens ’t Hoen een logische stap. De door de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) opgerichte Covid-19 Technology Access Pool was een lege huls. De farmaceuten bleken helemaal niet bereid om hun kennis en technologieën te delen. ‘De Amerikaanse president Biden ziet het vrijgeven van patenten nu als drukmiddel om de farmaceutische industrie aan tafel te krijgen.’

’t Hoen hekelt de ‘krokodillentranen’ bij de producenten, die miljoenen euro’s verdienen met het ontwikkelen en produceren van vaccins. ‘Pfizer heeft al 20 miljard omgezet in de eerste drie maanden. En dan voorspellen farmaceuten het einde van innovaties, wanneer patenten worden vrijgegeven? Die vlieger gaat niet op, want de vaccins zijn ontwikkeld met miljarden vanuit de publieke sector. En dus moeten de vaccins ook publiek goed worden.’

’t Hoen waarschuwde al eerder voor ‘vaccinatienationalisme’. Houdt Nederland zijn hand op, wanneer Denemarken de vaccins van Janssen niet wil gebruiken? In Brazilië en India is de nood nu het hoogst, stelt ’t Hoen. ‘De rijke landen hebben meer vaccins gekocht dan ze nodig hebben, er moet een mogelijkheid zijn om die ter beschikking te stellen aan landen waar de crisis veel groter is.’

Volgens de kritische volger van de farmaceutische industrie deugt het systeem niet. ‘Het vrijgeven van patenten op vaccins kan miljoenen mensen het leven redden, maar op de beurs werden de farmaceuten afgestraft. Niemand zou eigenaar worden van de vaccins, betoogden politieke leiders als bondskanselier Merkel en de Franse president Macron. Het blijken vooralsnog holle woorden.’

TEGEN: Xander Koolman, gezondheidseconoom

‘Als patenten de barrière zouden vormen voor een hogere productie van vaccins, zeg ik: vrijgeven. Maar je hebt meerdere argumenten nodig om tot die stap over te gaan. Je moet aantonen dat de farmaceuten de oorzaak van het probleem zijn en dat blijkt nergens uit.’

Xander Koolman: 'Je wilt juist dat de farmaceutische industrie volle bak blijft investeren.' Beeld Peter Valckx
Xander Koolman: 'Je wilt juist dat de farmaceutische industrie volle bak blijft investeren.'Beeld Peter Valckx

Koolman, gezondheidseconoom aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, is een verklaard tegenstander van het vrijgeven van de patenten. ‘Het is niet zo dat de fabrikanten woekerprijzen hanteren. Zelfs in Afrika zijn de vaccins betaalbaar. De farmaceuten staan ook het opschalen naar een hogere productie niet in de weg. De eigenaren van het patent willen juist zo veel mogelijk vaccins produceren.’

Koolman voorspelt dat het vrijgeven van patenten contraproductief zal werken. ‘Er zal een concurrentieslag plaatsvinden tussen allerlei fabrikanten, het wordt een complexe markt met veel risico’s. De onzekerheid neem toe, waardoor je het risico loopt dat investeerders afhaken. Waarom zou ik miljoenen euro’s steken in een product dat straks iedereen kan maken? Het zou zelfs kunnen leiden tot een daling in de vaccinproductie.’

‘Die onzekerheden worden nu juist weggenomen doordat enkele fabrikanten een proces van 10, 15 jaar bij het ontwikkelen van vaccins hebben teruggebracht tot anderhalf jaar. Pas bij een stabiele situatie na het einde van de pandemie kan het vrijgeven van een patent helpen om de prijs van nieuwe vaccins te reduceren. Zover zijn we nog lang niet.’

Koolman constateert dat het verplicht afstand doen van de intellectuele eigendom de prikkel tot innoveren doet afnemen. ‘Wanneer je de patenten nu acuut buiten werking stelt, stoppen de farmaceuten ook met de ontwikkeling van vaccins die mogelijke, nieuwe varianten van het virus kunnen bestrijden. Je wilt juist dat de farmaceutische industrie volle bak blijft investeren om zo adequaat mogelijk te reageren op aftakkingen van het virus.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden