RECONSTRUCTIE

Particuliere ov-bedrijven proberen monopolie NS te breken

Particuliere ov-bedrijven gingen in 2008 met elkaar in zee om het monopolie van de NS te breken. De strijd om de concessies stinkt.

Bussen van Arriva, Connexxion (Breng) en Veolia naast elkaar op het station van Nijmegen. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Het is zondagavond 11 mei 2014, vier minuten voor half negen, wanneer de nieuwe voorman Bart Schmeink van bus- en treinvervoerder Connexxion een e-mail stuurt naar de directeur van een concurrerend vervoersbedrijf. De ontvanger wilde weten waarom geen van de regionale ov-bedrijven bezwaar heeft gemaakt tegen de verlenging met twee jaar van de busconcessie van Connexxion in de regio Amstelland-Meerlanden.

Arriva, Veolia en Connexxion spannen samen tegen NS

De ov-bedrijven Arriva, Veolia en Connexxion spannen samen tegen de NS. Ze proberen de NS dwars te zitten door rechtszaken te voeren wanneer concessies van het staatsbedrijf onderhands worden verlengd. Onderling hebben de drie bedrijven daarentegen een niet-aanvalsverdrag gesloten.

Schmeink is dan net twee maanden in dienst bij Connexxion. Na navraag te hebben gedaan bij de branchevereniging Federatie Mobiliteitsbedrijven Nederland (FMN), waar Connexxion lid van is, mailt Schmeink: 'Ten aanzien van je vraag (...) heb ik eea besproken binnen FMN. De simpele conclusie was: wij protesteren niet tegen verlenging bij elkaar maar maken een uitzondering voor NS/QBuzz.'

De e-mail is exemplarisch voor de onderlinge verhoudingen binnen het Nederlandse openbaar vervoer. Sinds de introductie van marktwerking, eind jaren negentig, bestrijden de NS en haar concurrenten elkaar met alle denkbare middelen. Volgens de buitenlandse nieuwkomers is hier geen sprake van eerlijke concurrentie omdat de NS het grootste deel van het spoornetwerk onderhands krijgt gegund. Bij de NS vinden ze het argument van de nieuwkomers hypocriet aangezien de klagers zelf dochterondernemingen van buitenlandse staatsbedrijven zijn.

De e-mail van Schmeink heeft betrekking op bus- en regionale spoorconcessies die openbaar worden aanbesteed. Iedere vervoerder, dus ook de NS, mag meedingen naar deze concessies. Deutsche Bahn-dochter Arriva is marktleider op deze regionale spoormarkt in Nederland. Connexxion, onderdeel van het Franse Transdev, is de grootste aanbieder op de busmarkt.

Ongeschreven regel

De nieuw baas van Connexxion overtreedt met zijn mail een ongeschreven regel binnen de branchevereniging, zegt een ingewijde tegen de Volkskrant. 'Afspraken over concurrentiegevoelige zaken mogen nooit op papier worden gezet.' Arriva en Veolia ontkennen het bestaan van de afspraken desgevraagd in alle toonaarden. Een woordvoerder van Arriva: 'Wij zijn tegen elke verlenging, tenzij het contract die optie biedt, ook bij FMN-leden.'

Connexxion ontkent het bestaan van de mail in een eerste reactie eveneens. 'Want dan zou je praten over kartelvorming', aldus een woordvoerder. Geconfronteerd met het bestaan van correspondentie van deze strekking neemt Schmeink persoonlijk contact op. 'Ik kan mij een dergelijke mail niet herinneren.' Na enig nadenken. 'Ik herinner mij wel een gesprek met de directeur van QBuzz over dit onderwerp, maar dat was telefonisch.'

Bart Schmeink. Beeld FTP

Nog geen uur later belt Schmeink opnieuw. Hij heeft een e-mail opgevist uit zijn mailbox. Hij blijft het bestaan van de afspraken ontkennen. 'Met kwade wil zou je op basis van deze mail de spin de wereld in kunnen helpen dat er kartelafspraken zijn binnen de FMN, maar dat is niet het geval.' Bestuurder Roel Berghuis van FNV Vervoer ziet dit anders. 'Het verbaast mij niets dat dit soort mails worden gestuurd, de FMN wil de NS al jaren van het spoor drukken.'

Schmeink neemt naar aanleiding van het wederhoor eveneens contact op met de ontvanger van de mail. Hij wil weten hoe De Volkskrant in het bezit is gekomen van de correspondentie. De voormalige QBuzz-directeur blijft het antwoord schuldig. De QBuzz-directeur heeft geen medewerking verleend aan dit verhaal, noch e-mails verstrekt aan de Volkskrant. De e-mail was breder bekend.

Een dag later, tijdens een derde gesprek met de Volkskrant, herinnert Schmeink zich de context waarin hij de e-mail heeft gestuurd. 'Binnen het openbaar vervoer regent het rechtszaken en ik wilde een poging doen een onderlinge doctrine af te spreken om niet meer bij iedere verlenging van een concessie door een overheid die tevreden is over een vervoerder naar de rechter te stappen.'

Procederen tegen de NS

Schmeink kreeg er de handen niet voor op elkaar. Hij benadrukt nu dat een dergelijke afspraak niets met kartelvorming van doen heeft. 'Want het initiatief voor het verlengen van een concessie ligt in deze gevallen bij de overheid.'

Het motief om uitsluitend te procederen tegen concessieverlengingen van de NS en haar dochters valt even-eens te lezen in de mail van Schmeink. 'NS zou naar de mening van FMN geen partij mogen zijn in de betwistbare markt (regionale ov-concessies, red.). We hebben NS immers gevraagd om zich terug te trekken uit de regionale markt (...). Ik was verbaasd over de felheid van het debat.'

Juridisch houdt de redenering van de FMN geen stand. De NS en haar dochters mogen van de wetgever gewoon meedingen naar regionale openbaarvervoersconcessies. Veolia liet de wet onlangs nog toetsen door de rechter. De Franse vervoerder eiste dat de NS zou worden uitgesloten van deelname aan de aanbesteding van de concessie Limburg. De rechter veegde de bezwaren van Veolia van tafel, de NS mocht gewoon meedingen.

Onderlinge afspraken om uitsluitend tegen de NS te procederen zijn daarentegen mogelijk wel in strijd met de kartelwetgeving, zegt hoogleraar Tom Ottervanger van de Universiteit Leiden. 'Een afspraak tussen concurrenten die verhindert dat bij de verlenging van een concessie de aanbestedende dienst een beter aanbod krijgt zal al gauw op gespannen voet staan met de Mededingingswet. Om een totaaloordeel te geven moet je alle feiten en marktomstandigheden kennen.'

Bussen nabij het centraal station in Nijmegen. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Staatssecretaris verrast

Staatssecretaris Mansveld van Infrastructuur is verrast wanneer ze op 14 april 2014 tijdens een werkbezoek op de trappen van station Venlo wordt welkom geheten door Gosse Veenstra. Veenstra is commercieel directeur van Veolia Nederland. De bewindsvrouw en de spoorbestuurder kennen elkaar uit de wandelgangen van de Tweede Kamer, maar op basis van diens lobbywerk dacht de staatssecretaris volgens een omstander dat Veenstra op de loonlijst van een concurrerende firma staat. Mansveld tegen Veenstra: 'Ik dacht dat jij voor Arriva werkte?'

Omstanders zijn niet verrast over het misverstand. Binnen Veolia zijn de nauwe banden met Arriva al langer onderwerp van gesprek. In het kader van de branchevereniging Federatie Mobiliteitsbedrijven Nederland (FMN) spreken de directies elkaar meerdere malen per week. Veenstra fungeert als secretaris van de branchevereniging als rechterhand van FMN-voorzitter Anne Hettinga. Hettinga is ook directeur van Arriva.

Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Het is medewerkers van Veolia niet altijd duidelijk welk belang de gezamenlijke lobby dient. De directeuren van Arriva en Veolia zijn goed op de hoogte van de ontwikkelingen binnen elkaars bedrijven, zoveel is iedereen wel duidelijk. Eveneens is het eenieder duidelijk dat het in Nederland vooral Arriva is dat de vruchten plukt van de gezamenlijke lobby. Terwijl Veolia komend jaar de aftocht blaast van het Nederlandse spoor, is Deutsche Bahn dochter Arriva uitgegroeid tot marktleider op het regionale spoorvervoer.

De suprematie van Arriva op de Nederlandse spoormarkt is geen toeval, zegt een voormalige FMN-directeur. 'Arriva gebruikt Veolia als stormram om de Nederlandse spoormarkt te veroveren.'

Lobbyvehikel

De Federatie Mobiliteitsbedrijven Nederland is het belangrijkste lobbyvehikel van Arriva. De branchevereniging is in 2008 opgericht met als voornaamste doel de gesloten monopolies van de NS en de gemeentelijke vervoersbedrijven in de grote steden te breken. De oprichters van de FMN waren destijds gefrustreerd over het kabinetsbesluit om de openbaar vervoersconcessies in Amsterdam, Rotterdam en Den Haag niet openbaar aan te besteden.

Het kabinetsbesluit van destijds leidde tot een schisma binnen de toenmalige branchevereniging Mobis, waarvan alle aanbieders van openbaar vervoer lid waren. De commerciële nieuwkomers als Arriva en Veolia wilden de lobbyisten van branchevereniging opdracht geven de geesten in het kabinet en de Tweede Kamer rijp te maken voor de introductie van meer openbare aanbestedingen in het openbaar vervoer.

Gemeentelijke vervoersbedrijven en de NS daarentegen ontlenen hun bestaansrecht aan de onderhandse gunningen van de spoor en ov-concessies in hun werkgebieden. De overheidsbedrijven waren dan ook mordicus tegen de lobbyplannen van de nieuwkomers in het Nederlandse openbaar vervoer.

Intercitynetwerk opknippen

De tegenstrijdige belangen van de nieuwkomers en de oudgedienden lieten zich in 2008 niet langer verenigen binnen één belangenclub. Arriva, Veolia, Connexxion en Syntus begonnen voor zichzelf in de nieuw op te richten Federatie Mobiliteitsbedrijven Nederland. Bij de NS verzonnen ze al snel een nieuwe bijnaam voor de FMN; de branchevereniging van concurrenten van de NS. Mobis is na het vertrek van de nieuwkomers opgeheven.

De lobby van de FMN richt zich sinds de oprichting bovenal op het opknippen van het netwerk van de NS. De branchevereniging leurt al jaren met een plan om het intercitynetwerk van de NS op te knippen en het hele Nederlandse spoornetwerk onder te verdelen in regionale concessiegebieden, die vervolgens openbaar aanbesteed dienen te worden.

Vooralsnog willen de Tweede Kamer en het ministerie van Infrastructuur niet aan het zogeheten Nieuwe Spoorplan van de FMN. Toch is de FMN niet onsuccesvol. Bij de tienjarige verlenging van de NS-concessie afgelopen jaar wist de FMN weer enkele stoptreinlijnen uit de hoofdrailnetconcessie los te weken.

Reizigers op het busstation in Nijmegen Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Winnaar Arriva

Arriva ontpopt zich ruim zes jaar na de oprichting van de FMN als de grote winnaar van het regionale spoorvervoer. Het Duitse staatsbedrijf exploiteert momenteel dertien van de twintig regionale spoorlijnen in Nederland. Veolia is ondanks al het lobbywerk van de vervoerder zo goed als uitgespeeld in het Nederland. De Franse vervoerder heeft haar Brabantse concessie onlangs verloren aan Arriva en moet de concessie in Limburg komend jaar overdragen aan NS-dochter Abellio. Connexxion is een grote busvervoerder maar speelt op het spoor nauwelijks een rol van betekenis.

Het is eveneens Arriva dat met de scepter zwaait binnen de FMN. Arriva-directeur Anne Hettinga is sinds 2008 voorzitter van de branchevereniging. Hettinga staat in de ov-wereld te boek als een straatvechter die geen middel schuwt om zijn doel te bereiken. De Fries verdiende zijn sporen in de jaren negentig in de bouw, onder meer als financieel directeur van Ballast Nedam. Sinds 2006 staat hij aan het hoofd van Arriva en leidt hij het verzet tegen de Nederlandse Spoorwegen.

Op het obsessieve af pleit Hettinga sindsdien voor de ontmanteling van de NS. Afgelopen maand, in het nieuwjaarsnummer van Arriva Magazine, nam de Friese spoorbaas de NS weer eens op de korrel. Hettinga refereerde aan de aanpassingen in de dienstregeling van de NS bij winterse buien in januari. 'Wij zijn gewoon onze vertrouwde dienstregeling blijven rijden zoals onze reiziger dit al jaren van ons gewend is.'

Kwaad bloed

De column van Hettinga heeft veel kwaad bloed gezet bij NS'ers. Ook Arriva kampte tijdens de sneeuwbuien in januari met een vertragingen. Bovendien gaat de vergelijking tussen het net van de NS in en om de Randstad met de regionale stoptreinendiensten van Arriva niet op, zeggen ze bij de NS. Het grote aantal wissels in de Randstad - wissels kunnen vastvriezen - en het veel grotere aantal treinen, maakt de dienstregeling rond Amsterdam en Utrecht vele malen complexer dan de boemel van Leeuwarden naar Stavoren.

De NS is de enige vervoerder die Arriva op het spoor nog serieus tegenspel weet te bieden, maar wanneer de NS een regionale aanbesteding wint zinspelen ze bij Arriva op oneerlijke concurrentie. Zoals vorig jaar, toen de NS de stoptreinconcessie tussen Gouda en Alphen voor de neus van Arriva wegkaapte. Volgens Hettinga heeft de NS zo laag geboden dat het bedrijf geld gaat toeleggen op de exploitatie van deze lijn. De NS ontkent dit. Arriva onderzoekt nog waarom het deze week de strijd om de concessie Limburg van de NS verloor, maar zinspeelde op een herhaling van het echec met de hogesnelheidslijn.

De NS bood in 2001 een onrealistisch hoog bedrag om de concessie voor de hogesnelheidslijn te bemachtigen. Het staatsbedrijf gaat nog altijd gebukt onder deze miskleun. Woordvoerders van de NS ontkennen in Limburg een onrealistisch bod te hebben ingediend.

Anne Hettinga. Beeld Arriva

Rechtzaak tegen NS-dochter

De afspraak om uitsluitend tegen de verlengingen van concessies van de NS en QBuzz te procederen, staat niet op zichzelf. Ook over de rechtszaak van Veolia tegen de deelname van NS-dochter Abellio in Limburg zijn op voorhand afspraken gemaakt in FMN-verband, zegt een ingewijde. Arriva wilde zijn naam in Limburg niet bezoedelen met een rechtszaak en achtte zich publicitair bovendien kwetsbaar als dochter van Deutsche Bahn - het grootste staatsspoorbedrijf van Europa.

Arriva en Veolia ontkennen deze lezing. Wel erkent een woordvoerder van Arriva overleg tussen beide bedrijven voorafgaand aan de rechtszaak. 'Maar na bestudering van de processtukken in Limburg hebben wij besloten ons niet te voegen.'

De rechtszaak van Veolia tegen deelname van Abellio was vooral bedoeld om Arriva in het zadel te helpen, zegt een bron binnen de FMN die niet met zijn naam in de krant wil. Vaststaat dat Veolia geen serieuze poging heeft gedaan om de nieuwe concessie in Limburg in de wacht te slepen. De provincie heeft het bod van Veolia op de concessie ongeldig verklaard, omdat het niet aan de gestelde voorwaarden voldeed.

Abellio heeft de aanbesteding uiteindelijk gewonnen. Had Veolia de rechtszaak tegen Abellio echter gewonnen, dan was Arriva volgens de uitkomst van de aanbesteding zoals we die nu kennen de enige overgebleven kandidaat met een geldig bod geweest. Arriva bood de provincie Limburg een veel minder aantrekkelijk aanbod van bussen en treinen aan in ruil voor een subsidie van 1,5 miljard euro over vijftien jaar dan NS-dochter Abellio.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden