Overheid ontloopt principiële discussie rond NS

Zelf was NS net tot een beursgang bekeerd, en nu gaat die niet door. Het bedrijf vreest stagnatie, de staat worstelt met zijn vele petten....

Harry van Gelder

H OE betrouwbaar is de politiek? In maart van dit jaar sprak minister Netelenbos vol overtuiging over een volledige privatisering van de NS, nog in deze kabinetsperiode. Een half jaar later is ze volledig om: de NS gaat niet naar de beurs.

De politiek vindt het niet langer noodzakelijk. De top van de spoorwegen is teleurgesteld.

Sinds de verzelfstandiging in 1995 maakt het spoorbedrijf zich gereed voor concurrentie en de beurs. Duizenden werknemers verlieten inmiddels het bedrijf en reorganisatie op reorganisatie volgde. De NS zelf is volledig overtuigd geraakt van de noodzaak van privatisering. Dat is beter voor de bedrijfsvoering en maakt de rol van de overheid duidelijker, vindt het bedrijf.

De spoorwegen zeggen dat privatisering noodzakelijk is voor een cultuuromslag in de onderneming, om het logge bureaucratische staatsbedrijf om te vormen in een slagvaardige en klantgerichte organisatie.

De NS vindt van zichzelf dat ze al een stuk op weg is, maar het kan allemaal nog veel beter. Talloze treinen arriveren nog steeds te laat, informatievoorziening aan de reiziger laat alles te wensen over en ook is het bedrijf nog lang niet slagvaardig genoeg.

De spoorwegen zijn bang dat als het bedrijf niet wordt geprivatiseerd, de vaart eruit zal raken. Ze vrezen dat werknemers achterover gaan leunen, omdat ze denken dat de overheid, als eigenaar, uiteindelijk toch wel zal bijdragen aan de kosten. Waardoor die gaan oplopen en de dienstverlening aan de reizigers niet verbetert.

De volledige privatisering lijkt nu weliswaar van de baan, maar een afgezwakte vorm is nog steeds mogelijk. Minister Netelenbos is bereid aandelen van de staat te verkopen, zonder dat sprake is van een gang naar het Damrak. Ook de NS heeft hier wel oren naar. 'Het is een goede oplossing als tussenstop naar een volledige privatisering, maar ook als eindstation.'

Het te verkopen aandelenpakket zou dan wel naar grote Nederlandse beleggers moeten gaan. Met bijvoorbeeld het beding dat ze die niet mogen doorverkopen aan buitenlanders. KLM kent zo'n constructie ook, met de Rabobank als institutionele belegger. Maar er is wel een levensgroot verschil: KLM opereert in een zwaar concurrerende markt.

Door de NS niet te privatiseren, neemt de politiek een grote verantwoordelijkheid op zijn schouders. NS is een structuurvennootschap. De commissarissen zijn de baas. Door de bedrijfsstructuur intact te laten, heeft de overheid als aandeelhouder weinig te zeggen.

Toch wil de politiek veel. Ze wil greep houden op de tarieven en op de wijze van kaartverkopen, op het onderhoud en op de dienstregeling. Ook moet de NS een rol spelen in het mobiliteitsbeleid: de trein moet immers mensen uit de auto halen.

Het kabinet denkt dit te bereiken door met de spoorwegen een hard prestatiecontract af te sluiten. Daarin moet de NS een van tevoren bepaalde dienstverlening en punctualiteit beloven. Voldoen de spoorwegen daar niet aan, dan wordt een forse boete opgelegd of verliezen ze uiteindelijk de concessie voor het exploiteren van de intercity's.

Maar zal het Rijk zijn eigen bedrijf een grote geldstraf opleggen of een concessie afpakken? Het lijkt niet erg waarschijnlijk. Het is dus de vraag of dit een juiste prikkel is om de NS beter te laten presteren.

Het Rijk worstelt met teveel petten. De ene keer is de overheid opdrachtgever, dan weer beleidsmaker of toezichthouder. Ze is aandeelhouder, maar bepaalt ook in hoge mate de kosten van het spoorbedrijf. Zo beslist het kabinet binnenkort wie de lucratieve hogesnelheidslijnen naar het zuiden mag exploiteren.

Ook moet de NS vanaf 2000 gaan betalen voor het gebruik van het spoor. Jaarlijks zouden de spoorwegen meer dan honderd miljoen gulden aan de Staat moeten afdragen. Is het zinvol je eigen bedrijf zo zwaar op kosten te jagen? Vrijwel de gehele jaarwinst zou er aan opgaan. Zonder twijfel gaat dit ten koste van broodnodige investeringen en dus een betere dienstverlening.

De relatie tussen overheid en spoorwegen is hoogst onduidelijk. Het wordt tijd dat politici prioriteiten gaan stellen. Wat wil men met de NS? Volledige controle? Dan moet de NS als staatsbedrijf in ere worden hersteld.

Willen de politici op afstand blijven, dan moeten er heldere scheidslijnen komen tussen markt en overheid. De vraag naar privatisering van de NS komt veel te vroeg. Politici gaan met een beslissing hierover een principiële discussie over het spoorvervoer uit de weg.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden