Oud-aandeelhouders Yukos kunnen fluiten naar schadevergoeding

De oud-aandeelhouders van Yukos kunnen fluiten naar hun schadevergoeding van 51,6 miljard dollar (45,5 miljard euro). Volgens de rechtbank in Den Haag was het Permanente Hof van Arbitrage, dat in juli 2014 die enorme schadevergoeding toewees, helemaal niet bevoegd om in deze zaak een uitspraak te doen. De rechtbank heeft de vonnissen waarin die schadevergoeding werden vastgelegd, vernietigd.

Het Vredespaleis, waar het Permanent Hof van Arbitrage in zit. Beeld ANP

De zaak draait om de nationalisering van de oliemaatschappij Yukos door Rusland, in 2003. Grootaandeelhouders van Yukos, bijna allemaal Russische oligarchen, hadden hun aandelen bijtijds veilig gesteld in belastingparadijzen zoals Cyprus en het eiland Man. Van daaruit begonnen zij een zogenaamde arbitrage-procedure bij het Permanente Hof van Arbitrage, dat gevestigd is in Den Haag. In juli 2014 oordeelde dat hof dat Rusland de aandeelhouders een schadevergoeding van 51,6 miljard dollar moest betalen, de grootste schadevergoeding die ooit in een dergelijke procedure was toegekend.

Het Permanente Hof van Arbitrage had zijn oordeel gebaseerd op het Energiehandvest of Energy Charter Treaty. Dat verdrag was ook ondertekend door Rusland, maar het Russische parlement, de Doema, heeft het nooit geratificeerd.

De Haagse rechtbank moest nog diep in de Russische wetgeving duiken om tot een oordeel te komen. Want het verdrag was dan wel niet geratificeerd, het was wel voorlopig van kracht. Tot hiertoe oordeelden de rechtbank en het Permanente Hof van Arbitrage nog hetzelfde.

Russische wet

Maar volgens de rechtbank is die voorlopige inwerkingtreding zeer beperkt: alleen voorzover het verdrag niet in strijd is met de Russische wet. En de Russische wet staat arbitrage niet toe omdat het ging om belastingmaatregelen tegen Yukos. De oliemaatschappij ging failliet door grote belastingaanslagen, en werd daarna genationaliseerd en opgedeeld.

De zaak-Yukos dreigde tot een grote escalatie in de toch al slechte betrekkingen tussen Rusland en het Westen te leiden. De Yukos-aandeelhouder, van wie de Israëlische zakenman Leonid Nevzlin veruit de grootste is (hij zou 35 van de 51,6 miljard krijgen), waren druk bezig de incassering van hun vordering voor te bereiden. In Frankrijk en België hadden ze al beslag weten te leggen op bankrekeningen van bijelkaar een miljard euro. Die beslagen werden afgelopen weken weer opgeheven.

Maar Rusland op zijn beurt had een economische variant op de Doomsday Machine in stelling gebracht. Vorig jaar werd een wet van kracht die Rusland het recht zou geven bezittingen te confisqueren van landen waar Russisch eigendom zou worden onteigend ten bate van de Yukos-aandeelhouders. Ook de bezittingen van burgers en bedrijven uit die landen zouden dan aangepakt kunnen worden. Dat had kunnen leiden tot een onteigeningswedloop zonder weerga. Vooralsnog is dat scenario nu afgewend. Verwacht wordt dat de aandeelhouders van Yukos in hoger beroep zullen gaan.

Politieke aspiraties

Yukos was in 2003 een van de grootste oliemaatschappijen ter wereld. Het was in handen gevallen van Michail Chodorkovski, tijdens de gemanipuleerde privatiseringen van Russische staatsbedrijven. Chodorkovski, de rijkste uit de kaste van oligarchen, kreeg politieke aspiraties. Hij werd de tegenstander van president Vladimir Poetin. Die zorgde dat Chodorkovski werd afgevoerd naar een strafkamp in Siberië. Zijn bedrijf werd overgenomen door staatsbedrijf Rosneft.

Omdat Yukos voor een belangrijk deel in Nederland was gevestigd, kon GML, de grootaandeelhouder van de onteigende Russische oliemaatschappij Yukos, een bijzondere rechtsprocedure bewandelen: een arbitragezaak voor het private Permanente Hof van Arbitrage in Den Haag. In juli 2014 veroordeelde dat hof Rusland tot het betalen van een schadevergoeding van 51,6 miljard dollar. Nadat de deadline voor betaling was verstreken, kon GML overal in de wereld beslag leggen op Russisch bezit.

Volgens gegevens van de Russische centrale bank stond er eind 2013 in Nederland voor 45 miljard dollar aan Russische investeringen in Nederland uit. Daarmee was Nederland na de Maagdeneilanden en Cyprus de derde vluchthaven voor Russisch vermogen.

Maar volgens De Nederlandsche Bank ging het 'slechts' om 18,5 miljard dollar Russisch kapitaal in Nederland, en zelfs dat is grotendeels fictief. Aan 'echte' investeringen zou slechts 891 miljoen aan Russisch geld in Nederland staan. De rest is kapitaal dat vaak razendsnel door brievenbusmaatschappijen heenstroomt.

Michail Chodorkovski. Beeld EPA
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden