Luchtfoto van de zeesluizen bij IJmuiden met de nieuwe in aanbouw zijnde zeesluis. Op dit moment wordt gebouwd aan de grootste zeesluis ter wereld.
Luchtfoto van de zeesluizen bij IJmuiden met de nieuwe in aanbouw zijnde zeesluis. Op dit moment wordt gebouwd aan de grootste zeesluis ter wereld. © ANP

Opnieuw grote bouwklus duurder dan gepland: zeesluizen bij IJmuiden kosten 138 miljoen euro meer

Bouwbedrijven draaien op voor de kosten

Opnieuw overschrijdt een groot infrastructuurproject het budget. De grotere zeesluis bij IJmuiden die Amsterdam vanaf 2019 toegankelijk moet maken voor grote schepen gaat 138 miljoen euro meer kosten dan gepland - op een opdracht met een totale waarde van 600 miljoen euro. Bouwbedrijven BAM en VolkerWessels draaien op voor de kosten.

Bij de bouw laten de twee bouwbedrijven een langwerpige betonnen bak in het water zinken, maar ze hebben te weinig rekening gehouden met de kwetsbaarheid van het gekozen ontwerp. Anders dan bij bijvoorbeeld een tunnel is de betonnen bak namelijk open - de schepen moeten er doorheen kunnen varen - en dat maakt de constructie bij het afzinken gevoeliger voor vervorming onder druk van het water. De fout kost beide bouwbedrijven ieder 69 miljoen euro, inclusief eerder getroffen voorzieningen. Het project loopt ook vertraging op.

De tegenvaller past in een rijtje grote infrastructurele bouwklussen die duurder uitvallen dan verwacht. Vooral snelwegen blijken voor bouwbedrijven lastig in te schatten projecten. Verliezen werden geleden op de A2 bij Maastricht, de N23 tussen Alkmaar en Enkhuizen en de A9 tussen Holendrecht en Diemen. De verbreding van de A15 bleek zelfs zo kostbaar dat bouwer Ballast Nedam overgenomen moest om te ontsnappen aan een faillissement. Ook de sluis bij Zaandam kostte meer dan vooraf gehoopt.

Crisisrestant

Bouwbedrijven incalculeren liever een klein verlies dan hun personeel werkeloos thuis te laten zitten

De tegenvallende bouwprojecten lijken een restant van de crisis te zijn, toen werk voor de bouwbedrijven schaars was en aannemers met scherpe prijzen concurreerden om de opdrachten. Dat is wel waar Bert van Wee, hoogleraar transportbeleid aan de TU Delft, aan denkt bij de vloed aan tegenvallende bouwprojecten. Hij benadrukt dat hij de details rond de zeesluis in IJmuiden niet kent. 'Na de crisis is een aantal bouwbedrijven hun kosten heel scherp blijven berekenen. Bouwers denken soms: als ik de personeelskosten en een deel van de vaste kosten als graafmachines kan betalen, is het al heel wat. Omdat het alternatief nog erger is. Dan staan de graafmachines stil.'

Ook hoogleraar bouw- en aanbestedingsrecht Jan Hebly van de Universiteit Leiden merkt dat bouwbedrijven liever een klein verlies incalculeren dan hun personeel werkeloos thuis te laten zitten. 'De concurrentie bij aanbestedingen is heel groot. Er is bijna altijd een partij die heel laag gaat zitten. Dat betekent dat bouwbedrijven weten dat ze een lage prijs moeten bieden om überhaupt een kans te maken.'

Goedkope offerte

De commissie concludeerde dat het plan was opgetekend op het scherpst van de snede, maar wel uitvoerbaar was

Dat is precies wat er gebeurde bij de aanbesteding van de zeesluis in 2015. Het aanbod waarmee de combinatie BAM en VolkerWessels de aanbesteding wonnen deed de wenkbrauwen van opdrachtgever Rijkswaterstaat fronsen. De prijs van de twee bouwbedrijven kwam maar liefst 100 miljoen euro onder het bedrag van de eerstvolgende concurrent uit. Rijkswaterstaat besloot een onafhankelijke commissie het ontwerp nog eens te laten controleren. Die commissie concludeerde dat het plan was opgetekend op het scherpst van de snede, maar wel uitvoerbaar was.

Volgens een woordvoerder van BAM staat de goedkope offerte van destijds los van de huidige tegenvaller. Dat het aanbod van de twee bedrijven goedkoper was dan dat van concurrenten komt volgens BAM onder meer doordat hun ontwerp maar één reservedeur nodig heeft in plaats van twee.

Op zo'n grote tegenvaller was simpelweg niet gerekend, zegt de woordvoerder. 'Bij een project als dit kun je niet vooraf alles tot in de kleinste details uitwerken. Het afzinken werd niet beschouwd als een risicovolle activiteit, we hebben het vaker succesvol gedaan.'

Toch blijft het mogelijk dat het de drang naar scherpe prijzen is die voor problemen zorgt bij IJmuiden. De twee bouwbedrijven kunnen te veel beknibbeld hebben op de pot met onvoorziene kosten. Dat gebeurt vaker, zegt Van Wee. 'Tegenvallers zijn er altijd. Het kan dat een bouwbedrijf op zoek naar opdrachten bijvoorbeeld 5 procent van de totale kosten reserveert voor tegenvallers, in plaats van 10 procent.'

BAM moet door de tegenvaller een waarschuwing voor beleggers de deur uit doen. De winst zal dit jaar substantieel lager zijn dan vorig jaar. Als gevolg verloor BAM ruim een vijfde van zijn beurswaarde. VolkerWessels verloor een kleine 7 procent van zijn waarde op de beurs.