NIEUWSopkopen staatsobligaties

Opkopen van staatsobligaties door ECB deels ongrondwettelijk, oordeelt Duits Hof

Na een vijf jaar durende rechtszaak heeft het hoogste rechtsorgaan van Duitsland bepaald dat de Europese Centrale Bank onder Mario Draghi onrechtmatig handelde. Met dit oordeel wordt een nieuwe bom onder de monetaire unie gelegd.

Mario Draghi stapt van het podium na zijn laatste optreden als voorzitter van de ECB in oktober 2019.Beeld AP

De Europese Centrale Bank (ECB) zal niet meer onbeperkt obligaties kunnen opkopen. De kwantitatieve verruiming (QE), zoals het eufemistisch wordt genoemd, moet worden verantwoord en gerechtvaardigd.

‘Het speelveld van de ECB zal worden beperkt en dat betekent dat Brussel via het Europese Herstelprogramma en het zelf uitgeven van obligaties een grotere rol zal moeten spelen’, zegt Harald Benink, hoogleraar bankwezen en monetaire financiering aan Tilburg University.

Dinsdag oordeelde het Duits Grondwettelijk Hof – Bundesverfassungsgericht – in hoogste instantie dat het opkoopprogramma van staatsobligaties door de ECB onder Mario Draghi deels ongrondwettelijk was. Hiermee komt een einde aan het ‘Whatever it takes’-tijdperk waarbij de ECB via monetaire financiering ervoor zorgde dat de eurozone niet uit elkaar zou vallen. Meteen klom de rente op Italiaanse staatsobligaties en zakte de eurokoers.

Hoewel het geen directe consequenties heeft voor het lopende opkoopprogramma van Draghi’s opvolger Christine Lagarde, zal dat op termijn ook op losse schroeven kunnen worden gezet. De ECB zal binnen drie maanden aan de Bondsregering en Bondsdag duidelijk moeten maken of het opkoopprogramma ‘proportioneel’ of ‘redelijk’ is en niet het eigen financieel-economische beleid van de Bondsregering ondermijnt;. ‘Of het zal moeten uitleggen wat de gevolgen zijn voor de huizenprijzen, de financiële stabiliteit, de pensioenen en vele andere zaken. Dat heeft de ECB nooit gedaan’, aldus Benink. Als het programma disproportioneel zou worden gevonden dan moet de Bundesbank als uitvoerder van het opkoopprogramma ermee moeten stoppen en zelfs de opgekochte obligaties weer moeten verkopen, zo zegt het Grondwettelijk Hof.

De uitspraak legt een bom onder de onafhankelijkheid van de ECB, omdat de Bondsdag nu het besluit van de centrale bank mag beoordelen. Het kan op termijn ook een bom plaatsen onder de eurozone zelf. Als de ECB niet meer onbeperkt (limitless in de woorden van Lagarde) kan opkopen, zoals Lagarde nu doet, zal het gevaar ontstaan dat de schulden van landen als Italië door de markt als onhoudbaar worden beoordeeld en zullen de rentetarieven exploderen.

De uitspraak van het Grondwettelijk Hof beperkt zich tot het opkoopprogramma van Draghi tussen 2015 en 2018. Toen werd door de ECB voor 2500 miljard aan staatsschulden opgekocht van de eurozonelanden, waarmee werd voorkomen dat de rentes voor de zuidelijke lidstaten te veel zouden oplopen. Inmiddels is dat programma in een poging de coronacrisis te bezweren met nog eens 1000 miljard euro opgevoerd tot 3,5 biljoen, eenderde van alle staatsschuld van de 19 eurozonelanden.

De ECB voert dat programma niet zelf uit, maar laat het opkopen over aan de nationale centrale banken zoals de Bundesbank en De Nederlandsche Bank. De eerstgenoemde neemt ongeveer een kwart van alle aankopen voor zijn rekening. Als de Bondsdag niet binnen drie maanden een bevredigende uitleg krijgt van de ECB over de macro-economische consequenties van de aankopen zal de Duitse centrale bank daarmee moeten stoppen. Nog sterker: het zal een groot deel van de aankopen uit het verleden zelfs weer moeten verkopen. Benink: ‘Tot nu toe zei Draghi altijd dat de ECB de inflatie naar 2 procent wilde brengen. ‘Maar het Grondwettelijk Hof stelt dat niet alleen naar de inflatie mag worden gekeken. Ook de andere gevolgen moeten worden uitgelegd.‘

De uitspraak van het Grondwettelijk Hof kwam na een vijf jaar durende rechtszaak. De klacht tegen het opkoopprogramma was bij het Bundesverfassungsgericht ingediend door onder meer voormalig CSU-politicus Peter Gauweiler, AfD-oprichter Bernd Lucke, de econoom Markus Kerber en Patrick Adenauer, een neef van de eerste Duitse bondskanselier Konrad Adenauer. Zij vinden dat de ECB zonder democratische controle eigenmachtig het financiële beleid van Duitsland ondergraaft. En daarmee zouden ze de soevereiniteit van het land in gevaar brengen. De rechters in Karlsruhe – tenminste 7 van de 8 – zijn het daarmee eens. De EU is geen federale staat en de soevereiniteit ligt uiteindelijk bij de nationale lidstaten. Het Bundesverfassungsgericht stelt ook vast dat het oordeel van het Europese Hof van Justitie die in 2018 het opkoopprogramma wel goedkeurde, niet bindend is voor Duitsland. De ECB heeft altijd gezegd dat het oordeel van het Europese Hof van Justitie voor haar heilig is.

De Europese Commissie gaat de uitspraak nu bestuderen. Waarschijnlijk zal de aantasting van de onafhankelijkheid van de ECB ook aan de orde komen in de Eurogroep, het overlegorgaan van de ministers van Financiën van de eurolanden.

Yannis Varoufakis – voormalige Griekse minister van Financiën: ‘Grondwettelijk Hof heeft met zijn oordeel een nieuwe stap gezet in de Europese desintegratie. Het ridicule verschil tussen monetaire en budgettaire verschil is er niet meer.’

Carsten Brzeski – ING-econoom: ‘Nu vertelt een rechtbank een centrale bank dat ze op haar terrein niet weet waar ze mee bezig is. Zal het ook gebeuren dat centrale banken nu rechtbanken gaan vertellen dat ze hun besluiten niet onderbouwen.’

Lorenzo Smaghi – voormalig bestuurder ECB en nu bestuursvoorzitter Sociéte Générale: ‘Dit is het einde van de onafhankelijke ECB.’

Güntram Wolff – van Brusselse denktank Bruegel: ‘De Duitse rechter hebben nog nooit gezien hoe een centrale bank werkt.’

Vítor Constâncio – voormalig vice-president ECB: ‘Het onderscheid dat het Hof maakt tussen economisch en monetair beleid is belachelijk.’

Lees ook

Het opkopen van schulden is verslavender dan harddrugs, schrijft Peter de Waard in deze column van 29 april. ‘Het opkopen van obligaties is een slecht substituut voor het plaatsen van eurobonds. Alleen wil niemand dit horen.’

De economische crisis waarin we verzeild raken verschilt radicaal van die van twaalf jaar geleden. Pieter Klok legt uit hoe dat komt, wat er gebeurt, wat er kan gebeuren en waarom.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden