ANALYSE

Opeens staat lobbyist in het schrille licht

Lobbyen is schering en inslag op het Binnenhof. Uitzonderlijk is dat er iets over naar buiten komt. Alsof plots de gordijnen zijn opengerukt van een verduisterde kamer.

Beeld anp

Een bank die meeschrijft aan de memorie van toelichting bij een wet van de minister van Financiën: kan dat zomaar? Kennelijk, want ING deed het bij een wet over de fiscale aftrek voor banken, zoals NRC next woensdag onthulde. Mede namens Rabo en ABN Amro probeerde ING minister Dijsselbloem te souffleren over hoe zijn wet, die betekende dat de banken 350 miljoen euro minder belasting zouden betalen, niet voor problemen met Brussel zou zorgen.

Uniek is die gang van zaken zeker niet. Iedere ambtenaar op een sleutelpositie zal het bevestigen, evenals iedere doorgewinterde lobbyist: ja, zo gaat dat vaak in Den Haag. 'Ik sta hier niet van te kijken', aldus Arco Timmermans, hoogleraar public affairs aan de universiteit Leiden. 'Het is wél vrij uitzonderlijk dat we er iets over horen.' Alsof iemand plots de gordijnen heeft opengetrokken van een kamer waarin iedereen anoniem hoopte te blijven.

De Tweede Kamer eiste woensdag van Dijsselbloem helderheid over hoeveel invloed banken op zijn wetten hebben. Prima dat de bewindsman ze consulteert, zo klinkt het, maar banken mogen natuurlijk niet de wet schrijven.

Beschuldiging

Daar is ook geen sprake van, zegt Dijsselbloems woordvoerster, de banken hebben hooguit enkele tekstsuggesties gedaan voor de toelichting bij de wet. 'Bij een wetswijziging worden altijd de betrokken partijen geconsulteerd', stelt Financiën. 'Dat hoort zo, want anders volgt de beschuldiging dat we in het wilde weg besluiten nemen.'

Hoogleraar Timmermans ziet vooral bevestigd wat hij al wist. 'Wie slim is, probeert in een zo vroeg mogelijk stadium invloed uit te oefenen. Het schrijven van de wet is dan eigenlijk al te laat. Het moet daarvoor: invloed uitoefenen op de agenda, ideeën insteken, initiatieven op gang brengen. Of juist voorkomen dat onderwerpen op de politieke agenda komen. Dat is misschien wel de meest fascinerende, machtigste lobby.'

Een leven in de schaduw is het voornaamste kenmerk van de effectieve inside-lobbyisten. Dat zijn de belangenbehartigers die zich niet richten op de pers en de publiciteit, maar achter de schermen rechtstreeks op ministers, Kamerleden en ambtenaren. Weinig staat lobbyisten daarbij in Nederland in de weg. 'Er zijn onder de serieuze democratieën weinig landen waar hierover zo weinig gereguleerd is', stelt Timmermans.

De PvdA-Kamerleden Lea Bouwmeester en Astrid Oosenbrug proberen daar wat aan te doen en bereiden al enige tijd een wet voor die het lobbycircuit minder geheimzinnig moet maken.

Zij zijn niet tegen lobbyisten, maar vinden wel dat kiezers én Kamerleden dienen te weten wie er op welk moment bij een wetsvoorstel betrokken waren en wie er invloed hebben uitgeoefend op de tekst. 'Daglicht biedt de beste remedie tegen onwenselijke beïnvloeding', zegt Bouwmeester.

Democratisch proces

Het PvdA-plan bestaat uit drie elementen. 1. Bij elk wetsvoorstel wordt voortaan vermeld welke groepen, organisaties, instanties of personen zich ermee hebben bemoeid en op welke manier. 2. De agenda's van de top van ministeries, toezichthouders en uitvoeringsorganisaties worden openbaar, zodat iedereen kan zien met wie zij afspreken. 3. Er komt een openbaar register met de namen van lobbyisten, zodat ambtenaren en politici kunnen nagaan met wie zij precies te maken hebben.

Bouwmeester: 'In dit geval van de banken zouden we dan dus bij het wetsvoorstel kunnen lezen wie er heeft meegedacht over de tekst en hoe het ministerie daarop reageerde. Dat is van belang voor het democratisch proces.

Het moet duidelijk zijn of een wet een samenvatting is van heel veel meningen of iets dat is ingestoken door, pakweg, de zorgverzekeraars. Anders ga je als Kamerlid misschien mee in een redenering omdat je niet beter weet.'

Hoogleraar Timmermans denkt dat het PvdA-plan kan bijdragen aan transparantie. 'Maar ik mis nog iets: de Tweede Kamer ontziet hier zichzelf. Voor transparantie is het net zo belangrijk om te weten wie er bij Kamerleden en hun medewerkers binnenlopen.'

Hij pleit daarom voor een onafhankelijke instantie die ook die registratie op orde gaat brengen. 'Zo'n instantie kan laten zien waar veel voor gelobbyd wordt en welk effect dat had.'

Prima suggestie, reageert Bouwmeester. 'Sterker nog: dat is onze intentie. Alle suggesties ter verbetering zijn welkom.' Maar wie op die uitnodiging ingaat, moet er wel rekening mee houden dat die inbreng niet geheim blijft: het is de bedoeling dat de Lobbywet meteen de eerste wordt die aan de moderne eisen van transparantie voldoet.

NRC next stelt op basis van documenten die de krant met een beroep op de Wet openbaarheid bestuur heeft gekregen dat ING, mede namens Rabo en ABN Amro, vorig jaar 'heeft meegeschreven aan een wet' van minister Dijsselbloem.

Het gaat om een wetswijziging die het banken mogelijk maakt de rente die ze betalen over specifieke obligaties (zogeheten constructed convertibles, oftewel coco's) af te trekken van de belasting. Daardoor dragen de banken 350 miljoen euro minder af aan de fiscus.

Financiën ontkent dat is meegeschreven aan een wet, hooguit aan de toelichting op die wet.

De drie banken vreesden dat het voordeel dat de wet hen oplevert, door Brussel als ongeoorloofde staatssteun zou worden gezien. Dat risico zou niet bestaan als de wet niet specifiek gericht is op banken, maar op alle bedrijven.

De banken drongen er volgens NRC bij Dijsselbloem op aan de wetstekst vaag te laten, zodat die ook kon worden geïnterpreteerd als geldend voor niet-banken. De wet geldt specifiek voor banken, zegt Financiën nu. Net als in het Verenigd Koninkrijk. Het risico van ontoelaatbare staatssteun is daarbij op de koop toe genomen.

Onduidelijk is of Dijsselbloem Brussel daarop heeft gewezen. De Tweede en Eerste Kamer namen de wet vorig jaar zonder stemming aan.

Minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.