Op zoek naar Obama?s

Vier weken presenteerde De Volkskrant de top 200 van invloedrijkste Nederlanders. Vandaag het slot. Winnaar Alexander Rinnooy Kan: ‘Ik heb goede hoop dat we door de crisis kunnen terugkeren naar het vertrouwde Nederland.’ Door Wilco Dekker en Ben van Raaij..

Elke crisis kent ook winnaars. Zo ook de kredietcrisis, die de bestuurlijke elite van Nederland in een paar maanden tijd uit haar benarde positie heeft bevrijd: het kabinet heeft voor het eerst sinds ruim een jaar weer een meerderheid in de peilingen, en van Verdonk en Wilders wordt de laatste tijd weinig vernomen. De ontevreden burgers maken zich nu vooral zorgen over hun baan en inkomen, in plaats van de islam of het milieu. En de sterke mannen die zich al voorzichtig warmliepen om het land te leiden, zijn terug in de coulissen. Maar de belangrijke problemen zijn niet verdwenen; de zittende macht krijgt alleen een herkansing om ze op te lossen.

Al sinds de Fortuyn-revolte van 2002 maakt de bestuurlijke elite zich zorgen over Nederland in het algemeen en haar eigen positie in het bijzonder. Nederland verkeert in een malaise, zeggen de insiders. Het land is rijk en voldaan en doet het economisch naar verhouding goed, maar tegelijk heerst er een gevoel van depressie. ‘Met mij gaat het goed, met ons gaat het slecht’, zo omschreef SCP-directeur Paul Schnabel die toestand al eerder.

De somberheid is vanwege de globalisering niet onbegrijpelijk. Anders dan opkomende landen als China en India heeft Nederland veel te verliezen en weinig te winnen. ‘Wij zijn rijk en verzadigd, de Chinezen en Indiërs arm en gretig. Die willen naar ons welvaartsniveau. Daarom hebben zij een hoge, wij een lage groei’, zegt Jaap van Duijn, oud-bestuurder van Robeco. ‘En als we niet uitkijken, worden we links en rechts ingehaald.’

Een groot probleem, zo viel afgelopen zomer onder de elite te beluisteren, is dat niemand het voortouw neemt. Er is geen plan. ‘We stevenen nergens op af. Bijna alles stevent op ons af’, zegt een ervaren insider. Het kabinet toont na een veelbelovend fris begin nog maar weinig visie en daadkracht. ‘Het past niet alleen op de winkel, het komt die winkel zelfs niet uit’, zei Kees van Lede, oud-bestuursvoorzitter van Akzo Nobel, destijds.

Het is ook het eerste kabinet dat gebouwd is op afspraken om dingen niet te doen, signaleert een investeerder, zoals een onderzoek naar de deelname aan de oorlog in Irak, of de hypotheekrenteaftrek en de rest van het woningmarktdossier. ‘Ik was aanvankelijk wel blij met deze coalitie’, zegt Doekle Terpstra, voorzitter van de HBO-raad en prominent CDA’er. ‘Zij bood stabiliteit in de periode na Fortuyn. Maar enige bestuurlijke creativiteit en guts vielen vervolgens nergens meer te bekennen.

Kritiek op de politiek klinkt als vanouds ook uit het bedrijfsleven. Alles gaat te traag, zegt Peter de Wit, president-directeur van Shell Nederland: ‘Politici in Nederland hebben soms moeite lastige zaken aan te pakken. Die laat je graag over aan je opvolger of schuif je af naar een commissie.’ Dat is ook een kwestie van ambitie, vindt Ad Scheepbouwer, bestuursvoorzitter van KPN. ‘We zijn een land zonder plan. Als Nederland een bedrijf was, zou ik het anders aanpakken. Kijken waar we als land goed in zijn, waar we wereldkampioen in willen worden, en daar dan vol op inzetten. En de rest laten lopen.’

Geen visionairs

Geen visionairs
De bijeenkomst tussen de top van de politiek en die van het bedrijfsleven over de gevolgen van de globalisering, zomer vorig jaar op het Catshuis, heeft geen structureel vervolg gekregen. Het heeft weinig opgeleverd, zegt Scheepbouwer, die aanwezig was. ‘De discussie ging niet diep. Het ging al snel vooral nog de topinkomens. We probeerden nog wel van alles, maar er kwam geen respons.’

Geen visionairs
Volgens oud-minister Cees Veerman (CDA) is een zakelijk debat over wat het beste is voor Nederland in toenemende mate afwezig. ‘We zijn er een beetje bunzig (bevreesd, red.) van geworden. Maar we zijn natuurlijk ook kooplieden, die hebben een korte horizon. We zijn geen grote visionairs. Dat zit ook niet in onze volksaard.’

Geen visionairs
De recente opmars van het populisme maakt het niet eenvoudiger. De elite heeft zich daar te veel aan aangepast, vindt SCP-directeur Schnabel. ‘Alles draait om de verwende, ontevreden burger die direct resultaat wil. Emotie heeft morele waarde gekregen in dit land. Als je boos bent heb je al bijna gelijk. De elite gedraagt zich daarbij als een moderne huisarts, die alle kennis heeft, maar aan de patiënt vraagt: wat vindt u er zelf van?’

Geen visionairs
Ook de voorzitter van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Wim van de Donk, vindt dat de politiek te veel het oor naar de burger laat hangen. ‘Burgerschap is ook een ambt, met plichten. Neem nu de Europese Grondwet. De politieke elite zei: we gaan eens even naar de burgers luisteren. Ik had gezien het belang van de Europese Unie voor ons gezegd: nee burgers, nu gaat u even naar ons luisteren. Het probleem was alleen dat er nog geen nieuw verhaal over Europa klaar lag.’

Geen visionairs
De opmars van het populisme leidde de afgelopen jaren tot een leegloop van het politieke midden. Die was zorgelijk, omdat stabiel beleid van een stabiel kabinet onmogelijk leek te worden, waarschuwde SER-voorzitter Alexander Rinnooy Kan, volgens de Volkskrant Top 200 opnieuw de invloedrijkste Nederlander, vorig jaar als eerste. Tot grote zorg van de elite kwamen de drie traditionele grote politieke partijen CDA, PvdA en VVD de afgelopen tijd zelfs samen niet meer aan een meerderheid in de peilingen; iets wat in de parlementaire geschiedenis nog niet eerder was voorgekomen.’

Geen visionairs
‘We zijn een instabiel land geworden’, zegt Niek Jan van Kesteren, de algemeen directeur van de werkgeversvereniging VNO-NCW. ‘Sinds de jaren tachtig hebben we in twintig jaar twee premiers gehad. Nu hebben we in zes, zeven jaar vier kabinetten versleten. De vraag was voor de zomer ineens: kun je nog wel een regering vormen zonder Verdonk, Wilders of de SP? Een volgend kabinet zou wel eens buitenparlementair kunnen zijn, steunend op wisselende meerderheden in de Kamer.’

Ontslagrecht

Ontslagrecht
Daardoor dreigde een gevaarlijke schaarbeweging: grote vraagstukken in combinatie met een diepe crisis van de politiek, waar nog niemand het antwoord op heeft. Werkgevers en werknemers namen daarom deze zomer het heft in handen door samen de slepende kwestie rond het ontslagrecht op te lossen. ‘Dit kabinet zit er nu en moet de rit uitzitten’, zegt Van Kesteren. ‘Je kunt als politiek het populisme het beste bestrijden door je werk goed te doen. We gaan dus niet nodeloos brokken maken. Mits het kabinet een voor ons goed beleid voert natuurlijk.’

Ontslagrecht
Intussen groeide de roep om krachtig leiderschap, niet in de laatste plaats vanuit de bestuurlijke elite zelf. ‘We hebben een leiderschapsprobleem in Nederland’, zegt de econoom Jaap van Duijn , ‘We hebben geen iconen meer.’

Ontslagrecht
Doekle Terpstra gaat nog verder. Hij ziet bestuurlijke lafheid. ‘Wie zijn nek uitsteekt (zoals hij zelf deed met zijn brochure Benoemen en bouwen, over het integratievraagstuk) is de klos. We zeggen in Nederland voortdurend dat we leiderschap nodig hebben, maar als dan eens iemand het lef heeft, wordt hij meteen afgeschoten.’

Ontslagrecht
Volgens Terpstra is een maatschappelijk leiderschap nodig, ook om het populisme op inhoud te kunnen pareren. ‘We moeten op zoek naar Nederlandse Obama’s. Naar leiders die de samenleving op sleeptouw kunnen nemen. Die energie geven, verbinden, doen sprankelen. Die verantwoordelijkheid nemen en mensen op hun eigen verantwoordelijkheid wijzen. Die ze in hun eigen kracht brengen, zodat er dingen in de samenleving kunnen gaan gebeuren.’

Ontslagrecht
Maar de Nederlandse Obama’s liggen niet voor het oprapen. Volgens SCP-directeur Schnabel komt dat doordat het politieke ambt onaantrekkelijk is. ‘Het is een hondenbaan. Je hebt een hoog afbreukrisico, je wordt geleefd, je bent mikpunt van kritiek en wordt ook nog eens slecht betaald. Onze minister-president verdient minder dan zijn collega in Saarland. Dat is slecht. Het speelt ook op ambtelijk niveau, en daar heeft de kwaliteit van het openbaar bestuur op termijn onder te lijden.’

Ontslagrecht
Bij de laatste kabinetsformatie zouden vier kandidaat-ministers van buiten de politiek zijn afgehaakt: drie vanwege hypotheekverplichtingen en een vanwege alimentatieverplichtingen. ‘Van een half miljoen naar 150 duizend euro per jaar, dat kun je mensen ook bijna niet aandoen’, zegt Paul Schnabel. ‘Op dat niveau hebben ze een mooi huis, en een tweede huis. Het gezin is gewend aan een bepaald welvaartsniveau. Dan kun je het thuis niet verkopen dat je minister wilt worden.’

Ontslagrecht
FNV-voorzitter Agnes Jongerius vindt dat niet erg. Ze moet niets hebben van al die potentiële leiders van buiten. ‘Al dat gepraat over leiderschap, getver. Al die mensen die wel zouden willen, maar alleen in een nationaal kabinet. Die zeggen dat briljant leiderschap nodig is, en dan zichzelf bedoelen. Het zijn eigenlijk anti-democraten. Ze willen wel wat doen, maar niet worden lastiggevallen met wat de mensen ervan vinden.’

Ontslagrecht
Andere delen van de bestuurlijke elite zetten in op nieuwe grote projecten, die het land iets geven om naar uit te kunnen zien. Zoals de Olympische Spelen van 2028, die een initiatiefgroep wil proberen naar Nederland te halen, honderd jaar na de Spelen van Amsterdam. ‘Daarmee hebben ze echt een Grand Projet te pakken’, zegt Wim van de Donk van de WRR. ‘Je moet af en toe een punt aan de horizon zetten. Je moet ergens in geloven om ergens te komen. De premier gaat er ook vol voor. Hij voelt goed aan dat Nederlanders hierop toekomstgericht te mobiliseren zijn. Positief en het cynisme voorbij.’

Ontslagrecht
[Zie verder pagina 37]

Leiderschap met een grote L

Leiderschap met een grote L
[Vervolg van pagina 33]

Leiderschap met een grote L
En toen was daar half september ineens de kredietcrisis. ‘Als de inslag van een meteoriet’, in de woorden van Jaap van Duijn. Het omvallen van de Amerikaanse bank Lehman Brothers zette een wereldwijde financiële schokgolf in gang en – ondanks Prinsjesdag met zijn zonnige begroting – ook in Nederland werd alles anders.

Leiderschap met een grote L
De gevolgen van de kredietcrisis werden al gauw als veelomvattend beschouwd. Het was een ontmaskering van de vrije markt, een oefening in nederigheid voor de adepten van het Angelsaksisch kapitalisme, een eerherstel voor het Rijnlandse model, viel alom te beluisteren. De krijtstreep als uniform voor succes kon in de kast.

Leiderschap met een grote L
De verbolgenheid over de financiële wereld is ook bij de elite groot. ‘Er heerst in de industriële wereld een werkelijk onwaarschijnlijke teleurstelling over de financiële sector’, zegt oud-Akzo-man Van Lede. ‘Die heeft een behoorlijke deuk opgelopen, en niet alleen door hun gigabeloningen.’

Leiderschap met een grote L
Maar veel eigen verantwoordelijkheid wordt niet genomen, zoals deze week nog bleek toen de bankiers acte de présence gaven in de Tweede Kamer. ‘Bij de banken lijkt elke vorm van zelfreflectie te ontbreken, ze doen alsof het hen overkomen is’, zegt Van Duijn. ‘Ik hoop dat de crisis leidt tot een vorm van herbezinning, maar het maakt mij niet optimistisch.’

Schuldgevoel

Schuldgevoel
Het afgeschreven kabinet, en de al even afgeschreven minister Bos van Financiën, stelen intussen de show met het redden van Nederlandse banken en spaarders, het pompen van miljarden euro’s aan garanties in de economie, en zelfs het weer in Nederlandse handen brengen van de verloren trots ABN Amro – al was het maar uit schuldgevoel over de eigen rol bij de overname en opsplitsing van de bank vorig jaar door drie buitenlandse banken. ‘Ik heb grote waardering voor hoe ze het doen’, zegt kabinetscriticus Doekle Terpstra nu.

Schuldgevoel
‘Wouter Bos is in het hart van het kapitalisme doorgedrongen met al zijn maatregelen’, aldus Van Duijn. ‘Dat was hem anders nooit gelukt. Nu moeten we hopen dat het aanslaat. The jury is still out.’

Schuldgevoel
De crisis blijkt politiek te verbroederen. Begin oktober sprak het kabinet met werkgevers en werknemers af de problemen gezamenlijk te lijf te gaan, onder meer op basis van gematigde looneisen. ‘Verbazingwekkend te zien hoe snel beslissingen in dit land dan kunnen worden genomen’, zegt De Wit van Shell Nederland. ‘Dat is een les voor Nederland. Zo kan het dus ook!’ Hij ziet al meer effecten van de crisis optreden. ‘Als de mensen echt benauwd worden voor hun loon, huis of pensioen, gaan ze op zoek naar zekerheid. Dat zie je ook in de peilingen. Als alles om financiële zekerheid draai is het back to basics.’

Schuldgevoel
De bestuurlijke elite lijkt dus gered door de bel. Het politieke midden herpakt zich tegenover het populisme, en het Rijnlandse poldermodel tegenover het Angelsaksiche model. ‘De kredietcrisis en de recessie bieden het politieke midden een herkansing’, zegt SER-voorzitter Rinnooy Kan. ‘Door de crisis wenden de mensen zich weer tot de politieke ervaring, en die zit in het midden. Dat midden krijgt nu alsnog de kans vertrouwenwekkend leiderschap te tonen. Ik heb goede hoop dat we door de crisis kunnen terugkeren naar de vertrouwde politieke cultuur van Nederland: een partijendemocratie die met coalities in veel kleine stapjes grote beleidsveranderingen tot stand brengt. Dat vertrouwde model heeft ons immers geen windeieren gelegd.’

Gouden Eeuw

Gouden Eeuw
De recessie wordt ook gerelativeerd. Kees van Lede: ‘De welvaartsstijging sinds de jaren tachtig is ongekend geweest. We leven nog altijd in een nieuwe Gouden Eeuw.’ Maar wat de crisis op de lange termijn voor de politieke, economische en maatschappelijke verhoudingen betekent, weet ook de elite nog niet. ‘Echte veranderingen ten goede? Dan zijn we wel een halve generatie verder’, zegt een adviseur. ‘We moeten eerst nog door een lange worsteling heen. Is dat erg? Nee, het zal voor Nederland in redelijk comfort verlopen. We zullen echt niet verpauperen. Maar wel heel wat zekerheden moeten herschikken en inleveren.’

Gouden Eeuw
De crisis, ‘die ook een morele en een culturele crisis is’, is ook een uitnodiging om ons zelfbeeld bij te stellen, zegt Van de Donk. ‘We hebben met een aantal fundamentele transities te maken, en dus zijn er nieuwe oriëntaties nodig, dat ziet iedereen. We moeten eerst door de turbulentie heen voordat er nieuw evenwicht komt. De verkiezing van Obama laat zien dat het weer omslaat. De richting is nog niet uitgekristalliseerd, maar iedereen voelt aan dat er belangrijke dingen in gang worden gezet. Dat vraagt niet per se om een Obama, maar wel om leiderschap met een grote L.’

Gouden Eeuw
Het stelt ook eisen aan de kwaliteit van de bestuurlijke elite, zegt Van de Donk. ‘En die mag van mij wel een maatje inspirerender. We hebben vanwege sociale hoogtevrees – de angst dat je kinderen het slechter krijgen dan jij – nieuwe oriëntatiekaders nodig, en nieuw leiderschap. Vroeger kreeg je mensen in beweging vanuit een utopie. Nu blijkbaar vanuit dystopie, zoals angst voor terrorisme. Dat moet anders. Maar het beeld is niet leuk: we zullen heel hard moeten werken om op hetzelfde niveau te blijven. Dat is geen fijne boodschap. Die vereist een leider die mensen een positief beeld kan bieden waar we heen moeten. En die duidelijk maakt dat leiderschap nooit zonder betrokken burgerschap kan.’

Gouden Eeuw
Van Kesteren van VNO-NCW is realistisch. ‘Wanneer er echt iets verandert in Nederland? Over vijf of tien jaar wellicht, als het water ons tot de lippen staat. Dan komt de demografische bom tot ontploffing. Dan zijn alle babyboomers met pensioen en komt de dag dat je moeder geen thuiszorg krijgt, je kind geen onderwijzer en jijzelf geen plek in het ziekenhuis. Er moet altijd een ramp gebeuren in dit land. Pas dan gebeurt er wat.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden