Op wat 'weeffouten' na staat het Huis voor Klokkenluiders ferm

De organisatie wil meer geld en ondersteuning van de overheid

Het Huis voor Klokkenluiders bestaat een jaar. Tot onthulling van grote misstanden is het nog niet gekomen. 'Dat moet snel verbeteren.'

Paul Loven en Ronald van Raak (SP) bij de opening in 2016. Van Raak vraagt het kabinet om meer geld en ondersteuning. Beeld anp

Het zijn moedige mensen die aanbellen bij het Huis voor Klokkenluiders, zegt Paul Loven, voorzitter van het instituut in Utrecht dat deze maand zijn eerste verjaardag kon vieren. 'Het melden van een misstand is niet voor bange mensen. Je gaat een proces in dat heel erg lang kan duren. En je moed wordt niet altijd beloond. Daar willen wij graag wat aan doen.'

Op 1 juli vorig jaar ging het Huis voor Klokkenluiders van start, na een wetgevingsproces dat tien jaar in beslag nam. Wie wantoestanden bij de overheid of een onderneming wil melden kan er terecht voor advies, hulp en bescherming. Of kan met de melding het startschot geven van een onafhankelijk onderzoek door het instituut zelf. In de eerste twaalf maanden hebben zich al zo'n achthonderd mensen gemeld. 'Twee keer zoveel als verwacht', zegt Loven. 'We zijn helaas enorm nodig.'

Maatschappelijk belang

Naar verwachting worden ruim honderd van die meldingen aangemerkt als een echte klokkenluiderszaak: de melding van 'een misstand met een maatschappelijk belang'. Dat zijn zaken die uitstijgen boven een gewoon arbeidsconflict of een enkele diefstal en waarbij sprake is van een aanmerkelijk gevaar voor bijvoorbeeld de volksgezondheid of de veiligheid van personen. Het kan ook gaan om grootschalige fraude, zoals prijsafspraken in de bouw of een verrotte bedrijfscultuur bij de Nederlandse Zorgautoriteit - affaires die eerdere klokkenluiders onthulden.

Ongeveer de helft van de meldingen die door het 'Huis' als echte klokkenluiderszaak zijn aangemerkt komt uit het bedrijfsleven. De andere helft speelt in de publieke en semipublieke sector. In bijna driekwart van deze zaken geeft de brenger van het slechte nieuws aan dat hij door de melding in de problemen kwam. De reactie liep uiteen van ontslag tot het weigeren van een promotie of een onaangename overplaatsing. Bijna een op de vijf melders kreeg te maken met pesten, isolement of bedreiging. Loven: 'Vaak kijkt men naar de melder, niet naar de misstand. Een klokkenluider kan heel eenzaam zijn.'

Niets mooiers dan ook als het Huis voor Klokkenluiders een stevig onderzoek instelt, zou je zeggen. Maar bij het Huis lopen nog geen onderzoeken die zich in de eindfase bevinden. Logisch, vindt Loven. 'De meldingen zijn de boeggolf. De onderzoeken volgen. We hebben het afgelopen jaar keihard gewerkt aan het opbouwen van onze organisatie en het verwerken van het grote aantal meldingen.'

Het ongeduld is echter groot bij mensen en partijen die het Huis voor Klokkenluiders nauwgezet volgen. 'Het is tijd om de stap te maken van het adviseren van melders naar goede inhoudelijke onderzoeken', zegt Ronald van Raak (SP), die als parlementariër voortrekker was van de oprichting. 'Onderzoeken kosten heel veel geld en tijd. Maar ze maken het Huis wel krachtiger als instituut. Ik vraag de minister van Binnenlandse Zaken binnenkort om extra geld en ondersteuning voor het Huis.'

In een moeite door benadrukt Van Raak de verworvenheden: 'Tien jaar geleden werd een klokkenluider nog vaak beschouwd als een lastpak of verrader. Nu is het iemand waarvan we wettelijk hebben geregeld dat we hem ondersteuning en bescherming willen bieden, inclusief een wettelijk verbod op benadeling van de melder op zijn werk.'

Hoog tijd voor een versnelde evaluatie van het functioneren van het Huis voor Klokkenluiders, vindt Lotte Rooijendijk van Transparency International, een organisatie die strijdt tegen corruptie. Die evaluatie staat gepland in 2021. 'We waarschuwden al dat de capaciteit van het Huis te beperkt is. En dat is helaas wel gebleken. Dat moet snel verbeteren.'

In ongeveer driekwart van de meldingen die zijn aangemerkt als klokkenluiderszaak staat niet de misstand centraal, viel Rooijendijk op, maar de nadelige gevolgen van de melding voor de klokkenluider als persoon. 'Er is nu dus meer aandacht voor de klokkenluider dan voor de zaak. Dat kan logisch zijn - er is een achterstand weg te werken - maar het roept ook vragen op over de onderzoekscapaciteit van het Huis.'

Fred Spijkers: carrière verwoest. Beeld Hollandse Hoogte / Bastiaan Heus

Bescherming

Bij een versnelde evaluatie mag volgens Pieter van Vollenhoven, hoogleraar risicomanagement en oud-voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid, ook gekeken worden naar verbetering van de bescherming van de klokkenluider bij het Huis zelf. Op BNR radio zei hij onlangs dat het Huis voor Klokkenluiders niet beschermt tegen het opvragen van stukken uit hun (geanonimiseerde) onderzoeken, ten behoeve van strafrechtelijk onderzoek. 'Kan een klokkenluider bij het Huis dan wel vrijuit praten? Ik zou oppassen.'

De bescherming van melders kan ook op een ander punt veel beter, vindt jurist Caroline Raat, die veel publiceerde over klokkenluidersregelingen. 'Ik sta nu iemand bij in het ambtenarenrecht. Als ontslaggrond gooien ze het niet op de melding van een misstand, maar op de verstoorde arbeidsrelatie. Het wettelijk verbod op benadeling is nu dus nog een wassen neus.'

Ad Bos: raakte aan de bedelstaf. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Bij de Expertgroep Klokkenluiders, een vereniging van en voor mensen die ooit zelf een misstand aan de kaak stelden, vinden ze dat ook andere 'weeffouten' in de Wet Huis voor klokkenluiders zo snel mogelijk moeten worden weggepoetst. Voorzitter Paul Schaap (die klokkenluider was over veiligheidsproblemen bij de kernreactor van Petten) noemt de bevoordeling van bedrijven in de regeling. Overheden zijn wettelijk verplicht om mee te werken aan onderzoek van het Huis, bedrijven niet. 'Dat moet worden gelijkgetrokken', vindt Schaap. Ook moet er 'echt dringend' een fonds komen voor financiële ondersteuning van klokkenluiders. 'En verder moet er bij het Huis veel meer ruimte komen voor psychosociale hulp aan melders.'

Voorzitter Paul Loven van het Huis is al bezig met een (nog vertrouwelijk) wensenlijstje. Onderzoeken zijn belangrijk, maar niet voldoende, waarschuwt hij. 'Het gaat ons ook om het aanjagen van goede voorzieningen voor die melders. Mijn diepste wens is dat klokkenluiders in iedere organisatie een warm welkom krijgen. En dat bedrijven bijvoorbeeld alleen nog zaken willen doen met bedrijven die óók een goede interne meldingsregeling voor misstanden hebben. Zodat uiteindelijk het aantal meldingen bij het Huis zal afnemen.'

Paul Schaap: verloor zijn baan. Beeld Hollandse Hoogte / Patrick Post

Vijf bekende Nederlandse klokkenluiders

Paul Schaap
Voormalig chef bij de Hoge Flux Reactor in Petten in 2001. Stelde een zwartboek op over veiligheidsproblemen bij de centrale. Hij kreeg gelijk, maar het kostte hem zijn baan. Is nu onder meer voorzitter van de Expertgroep Klokkenluiders.

Fred Spijkers
Voormalig maatschappelijk werker bij Defensie. Onthulde dat zeven soldaten om het leven kwamen door ondeugdelijke landmijnen. Zijn carrière werd vervolgens verwoest. Kreeg in 2003, zo'n twintig jaar na zijn eerste melding, een koninklijke onderscheiding en een schadevergoeding.

Arthur Gotlieb
Voormalig beleidsmedewerker van de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa). Onthulde vele misstanden bij de NZa, van 'lekke' ict-systemen tot snoepreisjes en overdadig declaratiegedrag van NZa-bestuurders. Werd jarenlang getreiterd en pleegde in 2014 zelfmoord.

Paul van Buitenen
Voormalig ambtenaar bij de Europese Commissie. Verzamelde informatie over belangenverstrengeling bij de toewijzing van budgetten aan bedrijven. Zijn roep leidde in 1999 tot het aftreden van de Commissie. Het kostte hem zijn ambtelijke carrière. Was van 2004 tot 2009 europarlementariër.

Ad Bos
Voormalig bouwondernemer. Stapte in 1999 naar justitie met een schaduwboekhouding waaruit bleek dat in de bouwwereld prijsafspraken werden gemaakt. Het leidde tot de parlementaire enquête Bouwfraude. Bos werd vervolgd, maar kreeg in 2009 een schadevergoeding van de overheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.